Full text of "ΥΠΕΡ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΝΑΩΝ By ΛΙΒΑΝΙΟΣ"

See other formats

ΟΙ ΤΕΛΕΥΤΑΙΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΕΘΝΙΚΟΙ 





ην (9) 


ὝὙπερ τῶν 
Ἑλληνικῶν Ναῶν 


ΕΚΔΟΣΕΙΣ Δύραδεν ΕΠΙΛΟΓΗ 





ΠΡΟΛΟΓΟΣ 





Λιβάνιος: ο πολυγραφότερος συγγραφέας της αρχαιότητας, ο 
«μεγαλύτερος ρήτορας χαι σοφιστής του αιώνα του», το «στα- 
θερό πρότυπο ύφους για όλους τους μεταγενέστερους (βυζαντι- 
νούς) ρήτορες, δασκάλους χαι ανθρώπους των γραμμάτων». 
δάσκαλος ο ἴδιος του ΜΕεΥ. Βασιλείου, του Ἰωάννου Ἄρυσο- 
στόµου αλλά και του Ιουλιανού. Το τεράστιο σε όγχο έργο του 
αποτελεί µία από τις σημαντικότερες ιστορικές πηγές της Ύ- 
στερης Αρχαιότητας. 

Σε µια εποχή που η ανθρωπότητα διάβαινε το κατώφλι του 
Μεσαίωνα, ο Λιβάνιος υπερασπίστηχε τον ελληνικό πολιτι- 
σµό χαι, παραμένοντας πεισματικά Ἐθνικός, επέλεξε την οδό 
της αντιπαράθεσης µε τον μισαλλόδοξο σχοταδισµό των πι- 
στών του χριστιανικού δόγματος ... 

Στην Ἑλλάδα, το όνοµα χαι το έργο του παραμένουν εδώ 
χαι αιώνες στην αφάνεια χαι η «επίσημη» φιλολογία τον α- 
γνοεί σχανδαλωδώς... 


ΠΡΟΛΟΤΓΟΣ 





Στην πολύτομη Παγκόσμια Ἱστορία του Πολιτισμού, ο Ψ/ΙΙΙ 
Ώμπαηί αφιερώνει στον Λιβάνιο τις παρακάτω γραμμές: «Ο 
Λιβάνιος ήταν ο σημαντικότερος σοφιστής του τέταρτου αιώ- 
να. Γεννημένος στην Αντιόχεια (το 314 μ.Χ.), εγχατέλειφε τη 
στοργική του μητέρα για να σπουδάσει στην Αθήνα. Του ε- 
χαν προσφέρει για σύζυγο µια πλούσια Χληρονόμο αν δεχόταν 
να μείνει στη γενέτειρά του, όµως ο Λιβάνιος δήλωσε ότι θα 
αρνιόταν αχόµα και θεά να παντρευτεί, προχειµένου να αντι- 
κρύσει της Αθήνας «χαπνό αναθρώσχοντα». Τα λόγια των 
δασκάλων του δεν τα εχλάμβανε ως ιερούς χρησμούς αλλά ως 
αφετηρίες για τον ίδιο. Μέσα σ᾿ ένα λαβύρινθο σχολών και δα- 
σχάλων, στη μόρφωσή του συνέβαλε πάνω απ᾿ όλα ο ίδιος. Α- 
φού δοχίµασε για ένα διάστηµα την τύχη του ως δάσχαλος 
στην Κωνσταντινούπολη χαι στη Νικομήδεια, επέστρεψε στην 
Αντιόχεια (το 154) χαι ἵδρυσε σχολή που επί σαράντα χρόνια, 
είχε τους περισσότερους σπουδαστές χαι τη μεγαλύτερη φήμη 
σ᾿ ολόκληρη την αυτοκρατορία. Ἡ φήμη του ήταν τόσο μεγά- 
λη, ώστε τραγουδούσαν τους λόγους του στους δρόμους. Με- 
ταξύ των μαθητών του ἦταν ο Αμμιανός Μαρκελίνος, ο Μ. 
Ἠασίλειος χαι 0 Ἰωάννης ο Χρυσόστομος. Παρ᾽ όλο που ο Λι- 
βάνιος υπερασπιζόταν την εθνική θρησχεία γράφοντας χαι εκ- 
φωνώντας λόγους, και μολονότι πρόσφερε θυσίες στους ναούς, 
Χέρδισε την εύνοια των Χριστιανών πριγκήπων... Έζησε πολ- 
λά χρόνια µετά τη δολοφονία του φίλου του Ἰουλιανού χαι το 
τέλος της αναγέννησης του παγανισμού.» 


ΠΡΟΛΟΓΟΣ 





Ο ΛΙΒΑΝΙΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΓΧΡΟΝΟΙ ΤΟΥ 


Ο Ευνάπιος, σύγχρονος του Λιβάνιου, στους Ἠίους Φιλοσό- 
φων και Σοφιστών Ὑράφει: 

«Κυκλοφορούν πολλά βιβλία του Λιβάνιου χι όποιος έχει 
μυαλό και τα διαβάσει ολόκληρα, έχει να μάθει. Ο Λιβάνιος 
είχε χαι µεγάλη ικανότητα να εκφωνεί λόγους πάνω σε ζητή- 
µατα πολιτικά’ και εκτός από τις πολιτικές αγορεύσεις, µε µε- 
γάλη ευκολία χαι τόλμη συνέθετε χαι ομιλίες προς τέρφιν του 
χοινού των θεάτρων. Όταν οι κατοπινοί βασιλείς τού πρόσφε- 
ραν το υψηλότερο αξίωμα, χαλώντας τον να δεχτεί τον τιµη- 
τικό τίτλο του έπαρχου της αυλής, δεν το αποδέχτηκε, λέγον- 
τας ότι η Ιδιότητα του σοφιστή εἶναι ανώτερη. Κι είναι πράγ- 
µατι αξιέπαινο αυτό, δεδομένου ότι η µόνη δόξα που κυνηγού- 
σε είναι εχείνη που χερδίζει κανείς χάρη στη μόρφωσή του και 
ότι κάθε άλλη δόξα τη θεωρούσε «δημώδη» και πρόστυχη. 

Πέθανε χι αυτός σε βαθιά γεράματα, αφήνοντας σε όλους ένα 
αἴσθημα θαυμασμού προς το πρόσωπό του. Ο γράφων δεν τον 
γνώρισε προσωπικά γιατί η τύχη, πότε µε τον ένα τρόπο και 
πότε µε τον άλλο, πάντοτε έβαζε εμπόδια.» 


Ο Λιβάνιος δεν ήταν ιστορικός αλλά αυτό που σήµερα θα λέ- 
γαµε φιλόλογος. Δάσχαλος τῆς ρητορικής χαι σοφιστής, αλλά 
όχι φιλόσοφος µε την αρχαιοελληνική έννοια. Στα πλαίσια 
του επαγγέλματός του έγραφε αμέτρητα ρητορικά γυμνάσμα- 


ΠΡΟΛΟΓΟΣ 





τα (σώζονται 44). µε θέµατα εμπνευσμένα από την ιστορία, τη 
μυθολογία χαι τα Όμηρικά έπη. Ἐπίσης στα πλαίσια των μα- 
θηµάτων του έγραψε πλήθος μικρά δοχίµια. 

Οι μεγαλύτερες έγνοιες του Λιβάνιου ήταν η παράδοση χι η 
ελληνική παιδεία και γλώσσα. Υποτιμούσε επιδεικτικά οτιδή- 
ποτε το εξωελληνικό, είτε λατινικό ήταν αυτό είτε ιουδαϊκό- 
χριστιανικό, διατηρώντας µια βαθιά πίστη στις αξίες του ελ- 
ληνικού πολιτισμού. Είναι χαρακτηριστικό το ότι δεν χαταδέ- 
χτηκε να µάθει ή να χρησιμοποιήσει ούτε µια λατινική λέξη. 

Γράφει ο Ευνάπιος: 

«Όταν ανακάλυπτε κάποια ελληνική λέξη που δεν χρησιµο- 
ποιούνταν πια χι είχε περιπέσει σε αφάνεια λόγω παλαιότη- 
τας, την χαθάριζε σαν να ΄ταν ιερό ανάθηµα χαι χαλλωπισμέ- 
νη την έφερνε στο φως, στηρίζοντάς την χαι δίνοντάς της νέο 
νόηµα, σαν τις υπηρέτριες χαι θεραπαινίδες νεόπλουτης χυρίας 
που τη βοηθούν να διώξει από πάνω της τα γηρατειά. Γι αυτό 
τον εθαύµαζε ο θειότατος Ιουλιανός, όπως τον θαύμαζαν όλοι 
οι άνθρωποι για την χάρη που είχαν οι λόγοι του.» 

Όπως οι περισσότεροι συγκαιρινοί του διανοούμενοι -απ᾿ ὁ- 
σους τυχαίνει σήµερα να Ὑνωρίζουµε- ήταν οπαδός του νεο- 
πλατωνισμού. Τίποτα δεν τον συνέδεε µε τον στωικισµό και - 
πολύ περισσότερα/!)- µε τον επιχουρισµό: ο Λιβάνιος ήταν ευ- 
σεβέστατος, αν χαι δεν δίσταζε να µέμφεται και να κατηγορεί 
τους θεούς όταν θεωρούσε ότι ολιγωρούσαν ή ότι ήταν υπεύ- 
θυνοι για κάποιο κακό. 


ΠΡΟΛΟΓΟΣ 





Ώς Έλληνας διανοούμενος, ο Λιβάνιος δεν διακατεχόταν α- 
πό χανενός είδους αποστολικό ζήλο” χαι έτρεφε την φευδαί- 
σθηση ότι αρχούσε να γίνει χανείς χοινωνός της ελληνικής παι- 
δείας ώστε να αναγνωρίσει την ανωτερότητά της διά βίου. Α- 
πό την πλευρά τους, οι χριστιανοί έβλεπαν στο πρόσωπο του 
Λιβάνιου τον ιδεώδη δάσκαλο, εκείνον που θα τους παρείχε τα 
εφόδια ώστε να ξεφύγουν από την πνευματική μιζέρια και να 
ανοιχτούν στην κοινωνία ως ισοδύναμµοι των εθνικών. Έτσι, 
από τα χέρια του Λιβάνιου πέρασε ο αξιολογώτερος χριστια- 
νός όλων των εποχών, ο Μέγας Βασίλειος, καθώς και το µε- 
τέπειτα, «βαρύ πυροβολικό» του χριστιανισμού, ο Ἰωάννης ο 
Χρυσόστομος. Ο τελευταίος δεν δίστασε αργότερα να επιτεθεί 
στον Λιβάνιο, λούζοντάς τον µε βρισιές που µόνο απὀ ένα 
«χρυσό στόμα» δεν θα περίμενε κανείς να βγουν: «ω µιαρέ... 
ω ληρόσοφε... ἆθλιε και ταλαίπωρε.» 

Ο. Χρυσόστομος βρίζει τον παλιό του δάσκαλο επειδή ο δεύτερος θρή- 
νησε για τον εμπρησμό του ναού του Απόλλωνα στη Δάφνη (βλ. σηµεί- 





Χ 0 θρησκευτικός αποστολικός ζήλος δεν υπήρξε ποτέ γνώρισμα του 
Ελληνισμού: αντιθέτως, είναι το χύριο γνώρισμα του ιουδαϊσμού και 
πων αιρέσεών του. Τα διάφορα ρεύματα χαι οι εκφάνσεις του ελληνι- 
σμού μπορούν να αντιπαρατίθενται και να μάχονται μεταξύ τους, ὁ- 
µως ο ελληνισμός ως τρόπος κοσµοθεώρησης χαι στάση ζωής, δεν 
προπαγανδίζεται ώστε να γίνει αντικείµενο μαζικής πίστης. Με αυτήν 
την αλήθεια στάθηκε αδύνατο να συμβιβαστεί ο Τουλιανός ... 


ΠΡΟΛΟΓΟΣ 





ὠση ϱ, σελίδα 57). Ἔτον λόγο του «Εις τον Άγιον Βαβύλαν», οργίζεται 
µε τον Λιβάνιο που τόλµησε να πει ότι την φωτιά την έβαλε ανθρώπινο 
χέρι, και υποστηρίζει (ο Χρυσόστομος) ότι το ναό τον έκαψε ο ἴδιος οε- 
ὁς των χριστιανών. Και συμπεραίνει: «Πράγματι, οι Έλληνες είναι πά- 
ντα παιδιά’ δεν υπάρχει ώριμος Έλληνας» -χι αυτό επειδή δεν πίστευ- 
ἂν, όπως εκείνος, ότι δράστης του εμπρησμού ήταν ο θεός... 

Αντιθέτως, µετον Μέγα Βασίλειο ο Λιβάνιος διατηρούσε ει- 
λικρινή φιλία. Ἡ πυχνή αλληλογραφία τους αποτελεί υπό- 
δειγµα ήθους και ύφους αντιπαράθεσης µεταξύ δύο διανοου- 
µένων που ξέρουν χαλά ότι δεν πρόχειται να συμφωνήσουν 
ποτέ. Και αυτό όχι σε κοινωνικές συνθήχες «εργαστηρίου» - 
όπως οι σηµερινές- αλλά σε έναν κόσµο όπου µαίνονταν οξύ- 
τατες συγχρούσεις... 

Ο Βασίλειος δεν έπαυε να στέλνει στον Λιβάνιο φτωχούς µα- 
θητές από την Καππαδοχία: «Ιδού σοι χαι έτερος ήχει Καπ- 
παδόχης», του έγραφε. Ο Λιβάνιος διηγείται στον Βασίλειο 
πώς τελειώνοντας την σιωπηλή ανάγνωση µιας επιστολής 
του τελευταίου που μόλις την είχε παραλάβει, σήχωσε το χε- 
φάλι και δήλωσε χαρούμενος χαι χαμογελαστός στους µαθη- 
τές του που ήταν µπροστά: 

κ "Νιήθηκα.” "Σε τι πράγμα νυκήβηκες:” µε ρώτησαν. 
“Κιάμα νικήθηχες, γιατί δεν είσαι στεναχωρηµένος:’ “Νική- 
θηκα στην οµορφιά του λόγου”, είπα. “Με ξεπέρασε ο Ῥασί- 
λειος, µα τον αγαπάω χαι ευφραίνεται η φυχή µου.» 

Στη συνέχεια, ο Λιβάνιος διηγείται στον Βασίλειο πώς, σαν 


ΠΡΟΛΟΓΟΣ 





χαλός φιλόλογος, έβαλε κάποιον χαι διάβασε την επιστολή 
μπροστά σε όλους χαι καταλήγει: 

«Ἔπσι να γράφεις χαι να µε ξεπερνάς. Και χαλά λες πως η 
δουλειά µου (σ.τ.μ.: του δασκάλου) δεν μετριέται µε το χρή- 
μα, χαι ότι είναι αρχετό, αν χάποιος δεν έχει να πληρώσει του- 
λάχιστο να έχει όρεξη για µάθηση. Γιαυτό χαι ἅμα χαταλάβω 
ότι ένας φτωχός αγαπά τη µόρφωση, τον βάζω µπροστά από 
τους πλούσιους («χαν γαρ αίσθωμαί τινα εν πενία λόγων ερώ- 
ντα, προ των πλουτούντων ούτος»). Κανένας φτωχός λοιπόν 
ας µη διστάζει να έρθει εδώ, φτάνει να ΄ναι φιλόπονος.» 

Ἡ µετριόφρων αλλά χαι φαρµαχερή απάντηση του Βασί- 
λειου: 

«Τι άλλο θα έλεγε ένας σοφιστής σαν χαι σένα, που η τέχνη 
του είναι, όποτε του χαπνίσει, να χάνει τα μεγάλα µιχρά και 
τα µιχρά μεγάλα; Μια τέτοια επίδειξη µου έκανες. Ἠχείνη την 
επιστολή µου την «ρυπώσα» όπως θα τη χαρακτηρίζατε εσείς 
Οι άνθρωποι των γραμμάτων, τόσο την εξύφωσες ώστε δήθεν 
ηττήθηκες Χαι µου παραχωρείς και τα πρωτεία στο γράφιμο, 
σαν τους µπαμπάδες που όταν παίζουν µε τα παιδιά τους τα 
αφήνουν να νικάνε για να καμαρώνουν χαι για να τονώνουν 
την υπερηφάνεια των παιδιών χωρίς αυτό να τους χοστίζει τί- 
ποτα.... το έχανες για να εντυπωσιάσεις τοὺς άλλους ότι βρή- 
χες τη δύναμη, χάριν παϊδιάς. να χατεβείς στο επίπεδό µας. 

»Μα εγώ, ω θαυμάσιε, είμαι µε τη µεριά του Μωυσή και 
του Ἠλία χαι των µαχάριων ανθρώπων σαν χι αυτούς, που 


ΠΡΟΛΟΓΟΣ 





µου λένε τα δικά τους σε γλώσσα βαρβαρική: και τα διχά τους 
λέω χαι γω, µε το μυαλό στραμμένο στην αλήθεια και γλώσ- 
σα αµόρφωτη, όπως φαίνεται χι απὀ τα λόγια µου αυτά, Κι 
αν χάτι έγινα έχοντας εσένα για δάσχαλο, µε τον χαιρό το ξέ- 
χασα. Φρόντιζε, στα γράµµατα που θα µου στέλνεις να θίγεις 
ἄλλα θέµατα, που χαι εσένα τον ίδιο θα αναδειχνύουν χαι ε- 
µένα δεν θα εκθέτουν. Σου έστειλα το γιο του Ανύσιου σαν να 
ἦταν δικός µου γιος. Αλλά αν είναι «γιος» µου, δεν παύει να 
είναι χαι παιδί του πατέρα του, «φτωχό παιδί φτωχού πατέ- 
ρα» -Ὑνωστή η έκφραση σε ανθρώπους σοφούς χαι σοφιστές 
(όπως εσύ).» 

(«ΑΛΛ” ΗΜΕΙΣ ΜΕΝ, Ω ΘΑΥΜΑΣΙΕ, ΜΩΣΕΙ ΚΑΙ ΗΛΙΑ, ΚΑΙ ΤΟΙΣ ΟΥΤΩ ΜΑΚΑΡΙ- 
ΟΙΣ ΑΝΔΡΑΣΙ ΣΥΝΕΣΜΕΝ ΕΚ. ΤΗΣ ΒΑΡΒΑΡΟΥ ΦΩΝΗΣ ΔΙΑΛΕΡΟΜΕΝΟΙΣ ΗΜΙΝ Τλ. 
ΕΑΥΤΩΝ ΚΑΙ ΤΑ ΠΑΡ᾽ ΕΚΕΙΝΩΝ ΦΘΕΓΓΩΜΕΘΑ, ΝΟΥΝ ΜΕΝ ΑΛΗΘΗ, ΛΕΞΙΝ ΔΕ Α- 
ΜΑΘΗ, ΩΣ ΑΥΤΑ ΤΑΥΤΑ ΔΗΛΟΙ. ΕΙ ΓΑΡ ΤΙ ΚΑΙ ΗΜΕΝ ΠΑΡ᾽ ΗΜΩΝ ΔΙΔΑΧΘΕΝΤΕΣ, 
ΥΠΟ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ ΕΠΕΛΑΘΟΜΕΘΑ. ΑΥΤΟΣ ΔΕ ΕΠΙΣΤΕΛΛΕ ΗΜΙΝ ΑΛΛΑΣ ΥΠΟΘΕ- 
ΣΕΙΣ ΕΠΙΣΤΟΛΩΝ ΠΟΙΟΥΜΕΝΟΣ, ΑΙ ΚΑΙ ΣΕ ΔΕΙΞΟΥΣΙ ΚΑΙ ΗΜΑΣ ΟΥΚ ΕΛΕΓΞΟΥ- 
ΣΙ. ΤΟΝ ΥΙΟΝ ΑΝΥΣΙΟΥ ΗΔΗ ΣΟΙ ΠΡΟΣΗΓΑΓΟΝ Ω5 ΕΜΑΥΤΟΥ ΥΙΟΝ. ΕΙ ΔΕ ΕΜΟΣ 
ἘΣΤΙ ΠΑΙΣ, ΤΟΥ ΠΑΤΡΟΣ ΕΣΤΙ ΤΟ ΠΛΙΔΙΟΝ, ΠΕΝΗΣ ΕΚ ΠΕΝΗΤΟΣ, ΓΝΩΡΙΜΟΝ ΔΕ. 
ΤΟ ΛΕΓΟΜΕΝΟΝ ΑΝΔΡΙ ΣΟΦΩ, ΤΕ ΚΑΙ ΣΟΦΙΣΤΗ,.») 


Ο Λιβάνιος τού αποχρίνεται ότι τα εβραϊκά βιβλία που κρα- 
τά στα χέρια του ο Βασίλειος δεν κατάφεραν να του μειώσουν 
(όπως ισχυρίζεται, αυτοσαρχαστικά δήβεν, ο Βασίλειος) την ι- 
χανότητά του στον χειρισμό του λόγου. Απόδειξη το ότι διά- 


ΠΡΟΛΟΓΟΣ 





βασε στους µαθητές του χαι αυτήν την τελευταία του επιστολή 
και χείνοι έδειξαν ενβουσιασµένοι. 

«Ἑνώ θα πρεπε το τελευταίο γράμμα σου να είναι χειρότε- 
ρο από το προηγούμενο, για να πιάσει η διαβολή. Αλλά δεν 
είσαι από τους ανθρώπους που αδιχούν την αλήθεια. Και θα 
την αδιχούσες αν έγραφες µε τρόπο φαύλο. Ἐπίσης δεν είσαι 
άνθρωπος που θα φέξεις αυτά που είναι δίκαιο να παινέψεις, 
για να µη γίνεις χαι συ ένα µε τους σοφιστές, στην προσπάθειά 
σου να ταπεινώσεις τα μεγάλα. 

» Εκείνα τα βιβλία λοιπόν που, όπως λες, η γλώσσα τους εί- 
ναι κακή όµως το πνεύμα τους καλό, έχε τα. δεν σε εμποδίζει 
κανείς. Όμως τα δικά µας βιβλία, που είναι οι ρίζες σου, πά- 
ντοτε ζουν χαι θα επιζούν όσο θα υπάρχεις, Χαι ο χρόνος δεν 
θα µπορέσει να σε ξεχόφει απ᾿ αυτές, αχόµα χι αν εσύ δεν τις 
ποτίζεις.» 

(«ΒΙΒΛΙΩΝ ΜΕΝ ΟΥΝ ΩΝ ΦΗΣ ΕΙΝΑΙ ΧΕΙΡΩ ΜΕΝ ΤΗΝ ΛΕΞΙΝ, ΑΜΕΙΝΩ ΔΕ ΤΗΝ 
ΔΙΑΝΟΙΑΝ, ΕΧΟΥ, ΚΑΙ ΟΥΔΕΙΣ ΚΩΛΥΣΕΙ. ΤΩΝ ΔΕ ΗΜΕΤΕΡΩΝ ΜΕΝ ΛΕΙ, ΣΩΝ ΔΕ 
ΠΡΟΤΕΡΟΝ ΑΙ ΡΙΖΑΙ ΜΕΝΟΥΣΙ ΤΕ ΚΑΙ ΜΕΝΟύΣΙΝ, ΕΩΣ ΑΝ Η/Σ, ΚΑΙ ΟΥΔΕΙΣ ΜΗ- 
ΠΟΤΕ ΛΥΤΑΣ ΕΚΤΕΜΗ, ΧΡΟΝΟΣ ΟΥΔ΄ ΑΝ ΗΚΙΣΤΑ ΑΡΔΗΙΣ»). 

Ο Βασίλειος απαντά µε µια συγκινητική επιστολή, παρο- 
µοιάζοντας τη σχέση τους µε τριαντάφυλλο που Ίει αγχάθια. 
«Όμως αυτοί που αγαπούν τα τριαντάφυλλα, οι φιλόκαλοι, 


δεν έχουν πρόβλημα µε τα αγκάθια...» 
Ύστερα από µια περίοδο διακοπής της αλληλογραφίας, ο 


ΠΡΟΛΟΓΟΣ 





Ἠασίλειος γράφει: «Αν σχεφτώ ότι παρ᾽ όλο που ζεις µες στα 
γράμματα παραλείπεις να µου γράφεις, δεν έχω παρά να το 
πάρω απόφαση ότι µε έχεις ξεχάσει. Αν σωπαίνεις εσύ που τό 
χεις τόσο εύχολο να μιλάς και να γράφεις, εἶναι φανερό ότι 
αυτό οφείλεται είτε στην υπεροψία είτε στη λήθη. Εγώ όµως 
σ) αυτή σου τη σιωπή απαντώ µε την προσαγόρευσή µου: χαί- 
Ρε, λοιπόν, αξιότιµε, χι αν θες γράψε µου χι αν δεν σ᾿ αρέσει 
µη µου γράφεις.» 

(39 ΓΑΡ ΤΟ ΛΕΓΕΙΝ ΠΡΟΧΕΙΡΟΝ ΚΑΙ ΤΟ ΕΠΙΣΤΕΛΛΕΙΝ ΟΥΚ ΑΝΕΤΟΙΜΟΝ, 
0 ΔΕ ΤΑΥΤΑ ΚΕΚΤΗΜΕΝΟΣ, ΕΙΤΑ ΣΙΓΩΝ, ΕΥΔΗΛΟΝ Ω5 ΥΠΕΡΟΨΙΑ, Η΄ ΛΗ- 
ΘΗ, ΤΟΥΤΟ ΠΟΙΕΙ. ΕΓΩ ΔΕ ΣΟΥ ΤΗΝ ΣΙΩΠΗΝ ΑΜΕΙΝΟΜΑΙ ΠΡΟΣΡΗΣΗΙ. 
ΧΛΙΡΕ ΤΟΙΝΥΝ. ΤΙΜΙΩΤΑΤΕ, ΚΑΙ ΓΡΑΦΕ. ΕΙ ΒΟΥΛΟΙΟ ΚΑΙ ΜΗ ΓΡΑΦΗ ΕΙ 
ΤΟΥΤΟ ΣΟΙ ΠΡΟΣΦΙΛΕΣ.») 

Ἡ αλληλογραφία, φυσικά, συνεχίστηκε, άγνωστο όµως µέ- 
χρι πότε. 


Το σύνολο των σωζόµενων γνήσιων επιστολών του Λιβά- 
νιου είναι 1569. Πολλές απ᾿ αυτές εχδόθηχαν για πρώτη φο- 
ῥά σε τυπωμένη µορφή το 1400 στη Βενετία από τον Κρητικό 
Μάρχο Μουσούρο. 

Όπως αναφέρει το βυζαντινό λεξικό Σουΐδα, ο Λιβάνιος «έ- 
Ύραφεν άπειρα»... Εΐναι πράγματι ο πολυγραφότερος συγγρα- 
φέας της αρχαιότητας, ίσως του χόσµου ολόχληρου. Σώζο- 
νται 6Ο Λόγοι (ο υπ᾿ αριθμόν 1 είναι η εκτενής Αυτοβιογρα- 


ΠΡΟΛΟΓΟΣ 





φία του -ΛΟΓΟΣ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΑΥΤΟΥ ΤΥΧΗΣ). Ἐννέα απὀ τοὺς Λό- 
Ύους του έχουν ονομαστεί «Ιουλιανικοί»: Είτε απευθύνονται 
προς τον ἴδιο τον αυτοκράτορα Ιουλιανό είτε μιλούν γι’ αυτόν. 
Σ’ αυτούς περιλαμβάνεται χαι ο Θρήνος για τον Ιουλιανό, ο 
Ἐπιτάφιος για τον Ιουλιανό και ο Λόγος «Περί της Τιμωρίας 
Ἰουλιανού», γραμμένος 15 χρόνια µετά τον Πρωικό θάνατο 
του αυτοχράτορα στην τελευταία µάχη του µε τους Πέρσες. 
Ο Λόγος «Περί της Τιμωρίας Ιουλιανού» («Εκδίκηση για τον Ίουλια- 
νό») απευθύνεται στον Θεοδόσιο που μόλις έχει πάρει την εξουσία (το 
379). Έχει προηγηθεί η ήττα των Ῥωμαίων σε µάχη µε τους Γότθους 
στην Αδριανούπολη, όπου βρήχε τραγικό θάνατο ο αυτοκράτορας Βά- 
λενς, µέγας διώκτης των εθνικών. Ο Λιβάνιος υποστηρίζει ότι ο Ίουλια- 
νός δολοφονήθηκε από Ῥωμαίο στρατιώτη βαλτό από τους χριστιανούς, 
ότι µετά το θάνατό του τα πράγματα στην αυτοχρατορία πήγαν από το 
παχό στο χειρότερο καθώς οι στρατιωτικές ήττες χι οι υποχωρήσεις των 
Ῥωμαίων διαδέχονταν η µία την άλλη, ότι οι δολοφόνοι έπρεπε να τι- 
μωρηβούν, ότι οι μετέπειτα αυτοκράτορες που τον διαδέχτηκαν όχι µόνο 
στάβηκαν ανίκανοι στρατιωτικοί αλλά κυβέρνησαν µε την τρομοκρατία, 
εξολοθρεύοντας «μυριάδες διαπρεπείς πολίτες» (Εθνικούς). 


ΠΡΟΛΟΓΟΣ 





Τα τρία έργα του Λιβάνιου που περιλαμβάνονται σ᾿ αυτόν 
τον τόμο αντιπροσωπεύουν, θα λεγε κανείς, τρεις διαδοχικές 
φάσεις: 

1) Ο ΘΡΗΝΟΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΙΟΥΛΙΑΝΟ (264 μ.Χ.): η απερίγρα- 
Άτη απόγνωση στην οποία βυθίστηκαν οι Εθνικοί Έλληνες µε 
το θάνατο του Ιουλιανού. 

Ἡ σύντομη άνοιξη, που διήρχεσε όσο και ηθητεία του ελλη- 
νολάτρη βασιλέα, δεν υπήρξε -όπως, φευδώς, σήµερα διδά- 
σχεται- µια καταδικασμένη επιχείρηση νεκρανάστασης της ε- 
θνυκής θρησχείας χαι των ελληνικών ηθών: αντιθέτως, στο µι- 
κρό εχείνο χρονικό διάστηµα, δόθηκε, για πρώτη φορά η ελευ- 
θερία στους Έλληνες να ανασυνταχθούν ώστε να αντιµετωπί- 
σουν την επερχόµενη λαίλαπα που απειλούσε να σβήσει τον 
πολιτισμό τους. Ἡ πλειονότητα των κατοίκων της αυτοχρα- 
τορίας, και σχεδόν όλοι οι κάτοικοι της Ελλάδας -πλην των 
Ἑβραίων που είχαν ασπαστεί τη νέα θρησκεία, ολίγων Κοριν- 
θίων, Θεσσαλονιχέων, Νιχοπολιτών (σημ. Πρέβεζα) και ελα- 
Χίστων Αθηναίων- εξακολουθούσαν να παραμένουν πιστοί 
στα πατροπαράδοτα. 

Ῥεβαίως, για ένα σοβαρό και νηφάλιο ερευνητή της ιστοριχής περιό- 
δου της επικράτησης του Χριστιανισμού, οι πρωτογενείς πηγές, δηλαδή 
τα έργα θύραθεν συγγραφέων (µη Χριστιανών) όπως ο Λιβάνιος, ο Ζώ- 
σιµος, ο [αυλιανός, ο Ευνάπιος χαι ο Αμμιανός ᾿Μαρχελίνος, αλλά και 
Χριστιανών συγγραφέων όπως ο Σωκράτης ο Σχολαστικός, ο Σωζοµε- 
νόςχαι ο Ἰωάννης. Μαλάλας, αποτελούν κείµενα απείρως πιο αξιόπιστα 


ΠΡΟΛΟΓΟΣ 





και διαφωτιστικά από τα οσοδήποτε φιλότιµα πονήµατα ενός σημερινού 
ιστοριοδίφη -συμπεριλαμβανομένου χαι του γράφοντος. Όπως και να 
Ίχει όµως, γεγονός είναι ότι ο Ελλαδυκός χώρος κατά την µεγάλη εκείνη 
περίοδο (4ος, 5ος Χαι ὄος αι. μ.Χ.) ελάχιστα έχει απασχολήσει τους σύγ- 
χρονους -ξένους και Έλληνες- ιστορικούς της Ύστερης Αρχαιότητας: 
πράγματι, η αληθινή ιστορία παραμένει σκοτεινή... 


ΟΘΡΗΝΟΣ είναι ένα «άτεχνο»., ασθμαίνον χείµενο: δεν πρό- 
χειται για τον επίσημο Επικήδειο για τον Ιουλιανό, τον προ- 
σεγµένο λόγο που ο Λιβάνιος εκφώνησε δηµόσια, µπροστά σε 
ευρύ κοινό. Όμως ακριβώς για το λόγο αυτό παρουσιάζει ιδι- 
αίτερο ενδιαφέρον: παρακολουθούμε εδώ ένα αυθόρµητο, σχε- 
δόν ανεξέλεγχτο ξέσπασμα οδύνης, καθώς ο ρήτορας απευθύ- 
νεται σ᾿ ένα πολύ στενό χύχλο 4-5 ανθρώπων. Ο θάνατος του 
Ἰουλιανού σηµαίνει για τον Λιβάνιο το τέλος της εθνικής θρη- 
σχείας͵ το τέλος της τέχνης, τῆς ελεύθερης σχέψης χαι της φι- 
λοσοφίας, την οριστική εξάλειψη των υπολειμμάτων" της αυ- 





Ἁ Μια πολύ σηµαντική -όσο και άγνωστη- πτυχή της σύντομης βασι- 
λείας του Ιουλιανού (361-363), ήταν η υποστήριξη της αυτονοµίας των 
πόλεων και η αναβάθμιση των τοπικών βουλών' µια πολιτική που 
συνάντησε την αντίδραση αχόµα χαι φίλων του αυτοκράτορα. Ο Λι- 
βάνιος, όπως φαίνεται χαι µέσα από τους Λόγους του αλλά χαι από 
την ἐκκλησή του προς τον Πουλιανό να δώσει χύρος στα δημοτικά συµ- 
βούλια και να «σώσει τις πόλεις», ἦταν ένθερμος υποστηριχτής αυτής 
της «επιστροφής» στα πρότυπα του ελληνικού άστεως. 


ΠΡΟΛΟΓΟΣ 





τονοµίας των πόλεων χαι την ακύρωση χάθε προοπτικής εκ- 
δηµοκρατισμού, Χι αχόµη, το τέλος της ἴδιας της Ελληνικής 
γλώσσας και την πλήρη επικράτηση τῆς Λατινυκής" κοντολο- 
Υίς, σήµαινε το θάνατο του ελληνικού πολιτισμού κάτω από 
το βαρύ πέλµα των ανθελλήνων και θρησχόληπτων Ῥωμαιο- 
χριστιανών αυτοκρατόρων που θα διαδέχονταν τον Ιουλιανό. 

Κι ήταν τέτοια η συντριβή του Λιβάνιου µετά το χαμό του 
Ἰουλιανού που, όπως ομολόγησε ο ἴδιος, θέλησε να αυτοχτο- 
νήσει, όµως τον συγκράτησε Ἡ σχέψη ότι χάτι τέτοιο θα ήταν 
ανάξιο χαι του ἴδιου χαι του Ιουλιανού. «Με πολλή δυσχολί- 
ἆ μπόρεσα να ξαναβρώ τα χαμένα λογικά µου», λέει. Και µε 
µόνη παρηγοριά τη σχέψη ότι αν ο Ἰουλιανός πέθανε, η Αλή- 
θεια θα ζει και θα σχεπάζει τις φωνές των φευδολόγων: 
εωωκαὶ γὰρ εἰ τέθνηκεν, ἀλλ ᾿ἡ γε Ἀλήθεια ζῇ πολλῶν ψευδοµέ- 
γων στοµάτων ἰσχυροτέρα.» -Επιστολή 1430 προς Θεμίστιο. 


Σήμερα ξέρουμε ότι ο µόνος αβάσιμος φόβος του Λιβάνιου 
ήταν το ότι θα έσβηνε η ελληνική γλώσσα: τα ελληνικά α- 
πλώς εξαχολούθησαν να µην είναι η επίσηµη γλώσσα του 
Χράτους για εκατόν πενήντα χρόνια µετά τον Λιβάνιο. Έγι- 
ναν επίσηµη γλώσσα γύρω στο 540 μ.Χ., για τον λόγο ότι 
στο σύνολό τους σχεδόν οι υπήχοοι της -ανατολυκής πλέον- 
ρωμαϊκής αυτοκρατορίας ήσαν ελληνόφωνοι. 


ΠΡΟΛΟΓΟΣ 





2) ΠΡΟΣ ΑΥΤΟΥΣ ΠΟΥ ΤΟΝ ΕΠΙΑΝ ΒΑΡΕΤΟ (081 μ.Χ]: 
Ἡ ανθρωπότητα δρασχελίζει το κατώφλι του Μεσαίωνα, µε- 
τά φανών χαι λαμπάδων. Για την ώρα δεν βλέπουμε παρά τα 
πρώτα «συμπτώματα»: εξαλείφονται τα τελευταία αποµεινά- 
ρια της θεσµοποιηµένης λαϊκής συµµετοχής στα κοινά, η ελ- 
ληνική παιδεία περιπίπτει σε ανυποληψία χαι τη θέση της 
παίρνουν η λογιστική, η στενογραφία και τα νομικά διώκεται 
χαι εξευτελίζεται το πάτριο θρήσχευµα και φιμώνεται ή λοι- 
δωρείται η έκφραση ιδεών -η ρητορική και η φιλοσοφία. Κυρι- 
αρχούν πλέον τα διαπλεκόµενα συμφέροντα των ανθρώπων 
της εξουσίας χαι τῆς εκκλησίας, συμφέροντα που υπαγορεύουν 
την επιβολή της χριστιανικής πίστης χαι τις διώξεις των Ἐθνι- 
κών. 

Οι συνθήχες µέσα στις οποίες ζούσε ο Λιβάνιος την εποχή 
που έγραφε το «Προς Αυτούς που τον είπαν βαρετό» περιγρά- 
φονται µε τρόπο αντικειμενικό από τον χριστιανό χρονογρά- 
φο Σωζοµενό. Το έτος 371, στην πατρίδα του Λιβάνιου είχε 
ξεσπάσει ένα χύμα βίας χαι τρομοκρατίας κατά των Ἠθνικών, 
µε αφορμή µία δήθεν συνομωσία για την ανατροπή του χρι- 
στιανού αυτοχράτορα Βάλενς. Όι σφαγές των Εθνικών συνε- 
χίστηκαν µε αµείωτη ένταση µέχρι το τέλος της δεχαετίας ε- 
χείνης: 

«Όλοι σχεδόν οι Ἑλληνιστές θανατώθηκαν ... δόθηκε διατα- 
γή άλλοι να καούν χαι άλλοι να σχοτωβούν µε το ξίφος ... Και 
χοντά σ᾿ αυτούς, για τον ίδιο λόγο, σ᾿ ολόχληρη την επικρά- 


ΠΡΟΛΟΤΓΟΣ 





τεια έχασαν τη ζωή τους όσοι λάμπρυναν τη φιλοσοφία... Αλ- 
λά έχαναν τη ζωή τους αχόµα χαι άνθρωποι που δεν ήσαν χαν 
φιλόσοφοι χαι που απλώς φορούσαν ρούχα ἴδια µε των φιλο- 
σόφων.» 

«Τῶν Ἑλληνιστῶν μικροῦ πάντες κατ᾽ ἐκεῖνο καιροῦ διε- 
φθάρησαν... καὶ οἱ μὲν πυρὶ οἱ δὲ ξίφει ἀπολέσθαι προσετά- 
χθησαν... παραπλησίως δὲ διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν δ, Ἱεφθάρησαν 
οἱ ἀνὰ πᾶσαν τὴν ἀρχομένην λαμπρῶς φιλοσοφοῦντες. Αλλά 
καὶ εἰς µὴ φιλοσόφους, ἐσθῆτι δὲ τῇ ἑκείνων. χρωµένους, ὁ φό- 
γος ἐχώρει...» 

-Σωζομενός, Ἐχκλησιαστική Ἱστορία, χεφάλαιο 15. 


Όλα αυτά δεν ήταν παρά η αρχή µιας Χιονοστιβάδας. Οι ε- 
ξελίδεις επιδεινώνονταν δραματικά σε βάρος των Ἑλλήνων Ε- 
θνικών, που µέχρι το 562 (τέλος της βασιλείας του Ίουστινια-- 
νού), επί δύο αιώνες µετά το θάνατο του Λιβάνιου, γνώρισαν 
ανελέητους διωγμούς. 

Από τον χριστιανό χρονογράφο Ιωάννη Μαλάλα έχουμε 
την τελευταία καταγραφή µαζυκού διωγμού που υπέστησαν οι 
«επιμένοντες ελληνικά» ἡ, κατά την Φρασεολογία της εποχής 
του βυζαντινού μεσαίωνα, «οι των ανοσίων χαι µυσαρών Ἑλ- 
λήνων κατεχόμενοι πλάνη» (Ιουστινιάνιος χώδιξ Α΄ πα): 


Έτος 520 μ.Χ.; «Τη χρονιά αυτή, έγινε μεγάλος διωγμός 
των Ἑλλήνων: πολλών οι περιουσίες δημεύτηκαν: ανάμεσά 
τους έχασαν τη ζωή τους οι ... [ακολουθούν ονόματα]. Όλα αυ- 


ΠΡΟΛΟΓΟΣ 








τά προχάλεσαν µεγάλο φόβο. Ο ἴδιος βασιλιάς (ο Τουστινια- 
νός) όρισε να µη πολιτεύονται οι ελληνίζοντες, στους οποίους 
δόθηκε τρίµηνη προθεσµία να ασπαστούν την ορθόδοξη πί- 
στη». 

«Ἐν αὐτῷ δὲ τῷ χρόνω διωγμὸς γέγονεν Ἑλλήνων µέγας, καὶ 
πολλοὶ ἐδημεύθησαν, ἓν οἷς ἐτελεύτησαν Μακεδόνιος, Ἄσκλη- 
πιόδοτος, Φωκᾶς ὃ Κρατεροῦ καὶ Θωμᾶς ὁ Κοιαίστωρ' καὶ ἐκ 
τούτου πολὺς φόβος γέγονεν. ἐθέσπισε δὲ ὁ αὐτός βασιλεὺς ὢ- 
στε μὴ πολιτεύεσθαι τοὺς ἑλληνίζοντας, προθεσµίαν τριῶν µη- 
νῶν λαβόντας εἰς τὸ γενέσθαι αὐτοὺς κοινωνοὺς τῆς ὀρθοδόξου 
πίστεως.» 

«Ἰωάννης Μαλάλας, Χρονογραφία, ΧΝΠΙ, 449, 3-11. 


[θα ΄λεγε κανείς πως όλα τελειώνουν εδώ, το 529. Όμως 
διαχόσια χρόνια µετά, η ορθόδοξη εκκλησία εξαπολύει ένα Α- 
ΝΑΘΕΜΑ ενάντια στους επιζώντες Έλληνες Εθνικούς: 

«δ΄ αυτούς που μελετούν διεξοδικά τα ελληνικά µαθήµατα 
όχι απλώς για να είναι εγγράµµατοι αλλά επειδή πιστεύουν 
στις χενές ιδέες (των µαθηµάτων) θεωρώντας τες αληθινές, 
χαι εμφορούνται από «ωτές σε τέτοιο βαθµό ώστε να οδηγούν 
Χι άλλους ανθρώπους σ᾽ αυτές, διδάσκοντας ανενδοίαστα, πό- 
τε χρυφά χαι πότε φανερά: ανάθεµα!». 

Από τον αναθεµατισµό αυτό, ποὺ είναι περικοπή της Ῥυνό- 
δου της Νικαίας του έτους 787 (σχεδόν τετρακόσια χρόνια µε- 
τά το θάνατο του Λιβάνιου), µπορεί κανείς να συμπεράνει ότι 
Ἡ παρουσία Ἑλλήνων Εθνικών ή «ελληνιζόντων» ήταν αρχε- 


ΠΡΟΛΟΓΟΣ 





τά αισθητή ώστε να επισύρουν το ανάθεμα: 

«Τοῖς τὰ ἑλληνικὰ διεξιοῦσι µαθήµατα, καὶ μὴ διὰ παίδευ- 
σιν µόνον ταύτα παιδευοµένοις ἀλλὰ καὶ ταῖς δόξαις αὐτῶν 
ταῖς µαταῖαις ἐπομένοις καὶ ὡς ἀληθέσι πιστεύουσι,͵ καὶ οὔ- 
τως αὐταῖς ὡς τὸ βέβαιον ἐχούσαις ἐγκειμένοις, ὥστε καὶ ἐτέ- 
ρους, ποτὲ μὲν λάθρα ποτὲ δὲ φανερῶς ἐνάγειν αὐτα ἴς καὶ δι- 
δάσκειν ἀνενδοιάστως, ἀνάθεμα.» 

Το ανωτέρω εξακολουθεί ανελλιπώς µέχρι και σήµερα να 
διαβάζεται στις εκκλησίες, την Κυριακή της Όρθοδοξίας. Και 
πολύ ορθά: στις µέρες µας, είναι περισσότερο επίκαιρο απὀ 
ποτέ’ και τιµά το ελληνικό πνεύμα ο -έστω χα γραφιχός- α- 
ναθεµατισµός του από ένθερµους πιστούς των ιουδαὔχών δογ- 
µάτων. Αλλά ας χλείσει εδώ η παρένθεση.] 


3) ΥΠΕΡ ΤΩΝ ΙΕΡΩΝ (286 μ.Χ.) ή «τα τελευταία σαλπίσµα- 
τα των νικηµένων στρατιωτών». Τα πάντα έχουν πια κριθεί 
προ πολλού. Ας περισωθεί τουλάχιστον ό,τι είναι δυνατόν χαι 
µε όποιον τρόπο. Μία από τις συγχλονιστικότερες στιγµές 
της ελληνικής ιστορίας: ο πολιτισμός που επί µία χιλιετία λά- 
µπρυνε την ανθρωπότητα, εκπροσωπείται τώρα από έναν µο- 
ναχυιό γέροντα που βλέποντας τα πάντα γύρω του να Ύκρε- 
µίζονται, βρήχε το θάρρος να ορθώσει το ανάστηµά του χαι να 
απευθυνθεί στον αυτοκράτορα Θεοδόσιο, ηθικό αυτουργό των 
καταστροφών. 

Ο Λιβάνιος ήταν ένας από τους λίγους Εθνικούς διανοούµε- 


ΠΡΟΛΟΓΟΣ 





νους που βγήκαν ζωντανοί από τις σφαγές της δεκαετίας του 
370 (βλ. προηγούµενη αφήγηση Σωζομενού). Χάρη στο χύρος 
του χαι την ανοχή που απολάμβανε επί τρεις δεκαετίες (µιας 
χαι ὡς φιλόλογος ήταν. όπως είδαµε, πολύτιμος δάσχαλος για 
τους νεαρούς χριστιανούς), ο Λιβάνιος κατά χάποιο τρόπο εἶ- 
χε το ένα πόδι χωμένο στην πόρτα εμποδίζοντας την εξουσία, 
να του την χλείσει χατάµουτρα. Εξαντλεί λοιπόν όλα τα περι- 
θώρια ανοχής, που όπως διαπιστώνει κανείς είναι πολύ στε- 
νά: δεν του μένει παρά να χαταφύγει σε δικονοµικά επιχειρή- 
µατα αλλά και να επισημάνει στον θρησχόληπτο Θεοδόσιο ὁ- 
τι είναι προς το οικονομικό του συμφέρον να αφήσει απείρα- 
χτοὺς τους ελληνικούς ναούς, ότι τα αγάλματα χάρη στην αι- 
σθητική τους αξία δεν θα ᾿πρεπε να καταστραφούν, ότι ένας 
ναός µπορεί να στεγάσει µία δηµόσια υπηρεσία, ότι οι εθνικοί 
είναι δουλευτάδες χαι παράγουν πλούτο ενώ οι χριστιανοί εἰ- 
ναι χηφήνες και κοινωνικά παράσιτα. Όμως «εις µάτην», ὁό- 
πως έγραψε ο ιστορικός Κων. Παπαρρηγόπουλος: 

«Εἰς µάτην ὃ περιώνυµος σοφιστὴς Λιβάνιος ἐπ᾽ ἐλπίδι τοῦ 
νὰ συγκινήσῃ τὴν ψυχἠν τοῦ Θεοδοσίου, περιέγραψε τὰ παθή- 
µατα τοῦ ἀρχαίου θρησκεύματος... ΄Η φωνῆ αὐτοῦ δὲν εἰσηκού- 
σθη καὶ τὸ ἔργον τῆς καταστροφῆς ἐξηκολούθησε.» 


Τι συμβαίνει στην χυρίως Ἑλλάδα την ἴδια εποχή; 

«Εἰς τὴν ἐνταῦθα Ἑλλάδα κατ᾽ εὐτυχίαν δὲν φαίνονται τὰ 
τοιαῦτα γενόµενα, ἴσως διότι οἵ ἐθνικοὶ ἦσαν ἐνταῦθα πολλοὶ 
ἔτι καὶ ἴσχυροί, ὥστε οἵ τοῦ νέου δόγματος ὁπαδοὶ δὲν ἐτόλμων 


ΠΡΟΛΟΓΟΣ 





νὰ ἐπιτεθῶσι κατ αὐτῶν τοσοῦτον ἀπροκαλύπτως.» 


την «ενταύθα Ελλάδα», τρεις δεκαετίες. αργότερα, µε την 
προτροπή της Κωνσταντινούπολης εισέβαλαν οι ορδές των νε- 
οφώτιστων χριστιανών Γότθων καθοδηγούµενες από ομάδες 
φανατικών καλόγερων. Τότε (το έτος 307 μ.Χ.) έγινε στην 
ἨἩελοπόννησο η µεγαλύτερη γενοκτονία που γνώρισαν ποτέ 
οι Έλληνες. Έτσι άνοιξε ο δρόμος για την επιβολή του «νέου 
δόγµατος». 

Ίρος βοήθεια των Ἑλλήνων έσπευσε από την Ιταλία ένας Βάνδαλος 
() στρατηγός του ρωμαϊκού στρατού, ο Στηλίχων. Όμως έφτασε πολύ 
αργά: ήδη είχε σφαχτεί ανηλεώς ή εξανδραποδιστεί ο µη χριστιανικός 
πληθυσμός όλων των πόλεων της Πελοποννήσου. Όλοι όσοι δεν πρόλα- 
βαν να καταφύγουν στα βουνά της Λαχωνίας χαι της Αρχαδίας, όπως 
Ὑράφει ο Ζώσιμος, «ηβηδόν (σ.τ.µ.: έως χαι Οι έφηβοι) εσφάγησαν». 


Δεν είναι γνωστό αν ο Λιβάνιος είχε την ατυχία να ζήσει τα 
γεγονότα αυτά. Η ακριβής χρονολογία του θανάτου του πα- 
ῥαµένει άγνωστη. Εικάζεται ότι πέθανε γύρω στο 393. 


ΘΡΗΝΟΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΙΟΥΛΔΙΑΝΟ 





Αχ, τι µεγάλη συμφορά που χτύπησε, όχι µόνο τη γη 
της Αχαΐας," µα κι ολόκληρη την επικράτεια που ορίζει ο 
γόµος των Ρωμαίων! Ίσως θέδαια περισσότερο τη ΥἨ που 
κατοικούν οι Έλληνες, γιατί αυτοί έχουν μεγαλύτερη επί- 
Ύνωση της καταστροφής' όµως το χτύπημα που συντάραξε 
κι έκανε τις ψυχές µας να σπαράξουν µε τη σκέψη ότι ο 6ί- 
ος 9α ναι πια αθίωτος για τους καλούς ανθρώπους που 9έ- 
λουν να ζουν ενάρετα, έπληξε, όπως είπα, τον χόσμο ολό- 
πληρο. 

:, Πάει, ἔπαψε πια να δοξάζεται το καλό] Τώρα έχουν το 
πάνω χέριοι φατρίες των καθαρμάτων Χαι των ακόλαστων. 
Κιαπό τους νόμους, που στέκονταν εμπόδιο στα πακουργή- 
µατα, άλλοι έχουν κιόλας καταργηθεί, κι άλλοι όπου να 
Ἠναι θα καταργηλοὐν’ κιόσοι αποµείνουν θα ΄ναι γράμμα κε- 





Ἁ(ατμ.:) Ομήρου [λιάδα Α 954. 
ή μ.ηρ 


ΘΡΗΝΟΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΙΟΥΛΙΑΝΟ 





νό. Ἔπαδε το ανθρώπινο γένος ὁντι παθαίνουν οι πόλεις που 
γκρεμίστηκαν τα τείχη τους. Σαν χαθεί η άμυνα των πόλε- 
ων, περνούν στην εξουσία των ισχυρότερων τα όσα δυιαιω- 
µατυιά κατείχαν άλλοι και πέφτουν πάνω τοὺς οι ισχυρό- 
τεροι και αρπάζουν και σκοτώνουν και προσθάλλουν τα γυ- 
ναυκόπαιδα που αιχµαλωτίζουν. Έτσι και τώρα, ἀνοιξε δρό- 
µος φαρδύς και πόρτες µεγάλες για τους ανόσιους ενάντια 
στους δίκαιους' τείχη δεν υπάρχουν πια πουθενά. 

1. Τον Έκτορα σωστά τον είπαν «κολόνα ακλόνητη» της 
Τροίας. Γιατί όταν ἔπεσε αυτός, το Έλιον απόµεινε πάνω σε 
σαθρά Φεμέλια κι έμελλε σύντομα να πέσει χι αυτό μαζί 
του. Όμως τώρα δεν γκρεμίστηκε η χολόνα µιας πόλης του 
Ελλησπόντου, οὖτε ενός έθνους' τώρα ἔχασε το στήριγµά 
της Ἡ ἴδια η εξουσία των απογόνων του Αινεία, που ναι ότι 
καλύτερο υπάρχει σε στεριά και θάλασσα. Και µπορεί πια 
να την γκρεµίσει ακόµα κι ένα αδύναμο αεράκι, αφού απὀ τα 
µέσα την λυμαίνονται οι κακούργοι κι απὀ έξω τῆς επιτίθε- 
γται ένοπλοι οι εχΏροί και την κυριεύουν. 

4. Μα σε ποιόν 9εό να ρίξουμε το φταίξιμο; Μήπως σ᾿ ὁ- 
λους µαζί, που εγκατέλειψαν την προστασία που ὠφειλαν 
σ᾿ αυτόν τον σπουδαίο άνθρωπο, σ᾿ ανταπόδοση για τις τό- 
σες θυσίες, τις τόσες προσευχές, τις αμέτρητες προσφορές α- 
ρωμάτων χαι αίματος των Φυσιών, µέρα και νύχτα; Και δεν 
πρόσφερε σε μερικούς µόνο, αγνοώντας τους υπόλοιπους, ό- 
πως αγνόησε την Άρτεμη ο Αιτωλός εκείνος όταν μάζευε 


ΘΡΗΝΟΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΙΟΥΛΙΑΝΟ 





τους καρπούς του αλλά σ᾿ όλους τους θεούς και τις θεές 
που µας παρέδωσαν οι ποιητές, είτε πατέρες σαν αυτοί οι 
θεοί είτε παιδιά, εἶτε άρχοντες εἶτε αρχόμενοι στον καθένα 
πρόσφερε σπονδές και όλων τους θωμούς τούς γέμιζε µε αρ- 
νιά και θόδια για Φυσία. 

5. Τόσο, που πολλές φορές σκεφτόμουνα ότι ο άνθρωπος 
αυτός δεν θα ᾿χε ανάγκη απὀ γρήγορα άλογα και επιδέξιους 
τοξότες και δυνατούς οπλίτες και δεκάδες μωριάδες πολεµι- 
στές' ότι έχοντας τους θεούς στο πλευρό του, κι ένα μιυρό 
στρατό ικανό για πολλά, και µόνο που ὃα εμφανιζόταν 
μπροστά στους εχθρούς, ὃα τους έπειδε να ρίξουν τα όπλα 
χάμω. 

6. Εγώ περίμενα πως κεραυνοί χιαστραπές χαιτα άλλα 
θέλη των ουρανίων Όα ἐπεῴταν πάνω στα κεφάλια των 
Περσών' όµως να ποια ήταν η δικαιοσύνη των θεών, που µο- 
λονότι τους ὀίλεψε µε τόσο λίπος απὀ τα σφαχτάρια, κι ὐ- 
στερα απὀ λαμπρές υποσχέσεις και ενώ αρχικά δεν του Ἴχαν 
δείξει καμιάν έχὃρα, τελυιά επέφεραν τη σύγχιση και επί 
πλέον µας τον στέρησαν, ρἰχνοντάς του, σαν ψαράδες, για 
δόλωμα τους νυεηµένους Ασύριους αι τραβώντας τον στο 
θάνατο. 

7. Σαν να λέμε δηλαδή, αποδείχτηκαν καλύτερες οι ιδέες 
ενός ανθρώπου που µέχρι τώρα κοροϊδεύαµε, ενός ανδρώ- 
που’ που µας κήρυξε πόλεμο µεγάλο και ακατάπαυστο και 
έσθησε το ιερό πυρ των ναών χαι µας στέρησε την ευχαρί- 


ΘΡΗΝΟΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΙΟΥΛΙΑΝΟ 





στηση των θυσιών’ που επέτρεψε να γκρεμίζονται απὀ τους 
καταστροφείς οι θωμοί µας, χι απὀ τους ναούς, άλλους τους 
έκλεισε, άλλους τους κατεδάφισε κι άλλους τους χαρακτή- 
ρισε θέθηλους και τους παρέδωσε σε πόρνες να τους κατοι- 
κούν' και καταστρέφοντας ολοκληρωτυιά τον τρόπο ζωής 
σας, δεν σας άφησε για κληρονομιά παρά τον τάφο ενός πε- 
Θαμένου. 

δ. Κι όµως αυτός ο Σαλμωνέας και Λυκούργος, αυτός ο 
Μελιτίδης᾽ -γιατί οὖτε μυαλό είχε ούτε περισσότερα προσό- 
ντα διέθετε απ᾿ ό,τι ένα πήλινο άγαλμα η μια ζωγραφιά- ε- 
πί σαράντα ολόκληρα χρόνια κακομεταχειριζόταν μιαν ολό- 
ΧληΡΗ επυκράτεια και τελικά πέθανε απὀ φυσικό θάνατο. 

ο. Ενώ ο άνθρωπος που ξανάδωσε ζωή στους ιερούς νό- 
µους Χαι που στη θέση των κακών αποκατέστησε τα καλά, 
που έχτισε τα σπίτια σας Χαι έστησε θωμούς και συγχέ- 
ντρωσε τους ιερείς που µέχρι τότε κρύθονταν µες στα σχο- 
τάδια, που ξανάστησε όρθια τα απομεινάρια των αγαλµά- 
των και που θυσίασε κοπάδια απὀ θόδια και πρόθατα, στο ὐ- 
παιθρο και μες στους ναούς, νύχτα και µέρα, Χαι που άφησε 
τη ζωή του όλη να εξαρτάται απὀ τα δικά µας χέρια -για λί- 
Ύο0 µόνο χρόνο, ως μέλλων κληρονόμος του θρόνου και για 
πολύ λιγότερο ως θασιλιάς- εκείνος, λοιπόν, χάθηκε, αφού 
πρώτα χάρισε στην ανθρωπότητα µια γεύση απὀ τα αγαθά, 
πον όµως διόλου δεν στάθηκε αρκετή. 


ΘΡΗΝΟΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΙΟΥΛΙΑΝΟ 





1ο; Αν ποτέ ο Φοίνικας συγκέντρωνε τη δύναμ:ή του και 
πετούσε απ᾿ άκρη σ᾿ άχρη της Υης δίχως να σταματά που- 
Θενά, ούτε σε πόλη ούτε σε ύπαιθρο, οι άνθρωποι δεν ὃα Ἔε- 
ραν καλά-καλά πώς μοιάζει το πουλί αυτό’ κάτι παρόμοιο 
πάθαµε τώρα: η ευτυχία που µας χάρισε δε μπόρεσε να ϱι- 
ζώσει κι έκανε ὁτερά, Θαρρείς, µην αντέχοντας να θλέπει 
την κακία να ξανακερδίζει το χαμένο έδαφος. 

τα. Πόσο πιο υποφερτό Όα ήταν, αν δεν είχαμε ποτέ ξεφύ- 
γει απὀ τα χειρότερα χι αν δεν είχαμε ποτέ γνωρίσει την αρ- 
µονία της θασιλείας του' ενώ είχαμε θάλει πλώρη για τα πιο 
όμορφα πράγματα στη ζωή, το µόνο που κερδίσαµε ήταν να 
ξαναγυρίσουµε στην παλιά κατάσταση, σαν το καράθι που 
πάει να ξανοιχτεί µακριά απὀ µιαν ακτή δίχως λιμάνια χι ο 
αέρας το σπρώχνει καταπίσω χαιτο τσακίζει πάνω στα θρά- 
χια. 

1ο, Τι σκληρό πράγμα, ω Ηρακλή, και σκληρών θεών ἐρ- 
Ύο, να ξαναγυρίσουν τα δεινά σε τόσο λίγο χρόνο χι η αγαδή 
µας τύχη, ρἰχνοντάς µας, Φαρρείς, ένα αδιάφορο θλέμμα να 
πο θάλει στα πόδια’ κι ένα λιθάδι γεμάτο ανθούς παρευδύς 
γα µαραθεί. 

. Κιεγώ που τα µακάριζα τα νεογέννητα που Ίρθαν στον 
χόσμο σε τέτοια εποχή και λυπόμουνα τους γέρους πού ζη- 
σαν µια ζωή µες στο θόρθορο και χαράµισαν τα χρόνια τους 
µες στην άγνοια δίχως να γνωρίσουν τα καλά, και που μόνο 
στα τελευταία τοὺς χάρηκαν και χόρεψαν προτού φύγουν α- 


ΘΡΗΝΟΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΙΤΟΥΛΙΑΝΟ 





πό τη ζωή. Όμως ήταν τελικά κακότυχα τα παιδιά. που ᾱ- 
νυποψίαστα έρχονταν να ζήσουν µέσα σ᾿ ένα τέλμα καισ᾽ ἐ- 
γαν κόσµο αρρωσττµένο. 

14. Πόσο ευὀραίνονταν οι πόλεις µε τις χαρούμενες ειδή- 
σεις που µας έρχονταν απὀ τη δύση, για τις μάχες και τα 
τρόπαια της νῦκης, για το πέρασμα του Ῥήνου, για τους ὃα- 
γάτους και τις αιχµαλωσίες των Κελτών, για την απελευ- 
Ῥέρωση των Ῥωμαίων που προηγουμένως ζούσαν αιχμά- 
λωτοί τους, για τον φόρο υποτελείας των εχφρών µας, για 
χείνα που κείτονταν σωριασμένα καταγής και ξαναστήθη- 
καν όρθια, για τα έργα και την αρετή ενός θείου πνεύματος. 

15, Και πόσο πιο θαυμάσιες οι ειδήσεις που µας Ίρθαν µε- 
τά, εκείνη η πορεία του) απὀ τα πέρατα της αυτοκρατορίας, 
εκείνη η ταχύτατη προέλαση που οὖτε πρόλαβαν να την α- 
ντιληθδούν οι αντίπαλοι, είκοσι χιλιάδες στρατός που τρό- 
μαξε µπροστά σε έξι οπλίτες, αι ενώ οι πάντες ταν ἔτοι- 
µοινα του επιτεβούν, έληξε ο πόλεμος δίχως να χυθεί αίμα. 

16. Με µία διατριθή που έγραψε 0 θασιλιάς στην Κωνστα- 
ντινούπολη” κατατρόπωσε τον άνθρωπο εκείνον που µες στην 
ἀγνοιά του ισχυριζόταν ότι ἦταν οπαδός του Διογένη του 
Κυνικού µα το µόνο που διέθετε ήταν ξεδιαντροπιά και τί- 
ποτ’ ἀλλο. Μας έστελνε ο ῥασιλιάς επιστολές ἀφταστης ο- 
µορφιάς χιεμεις μαζευόµασταν απὀ γύρο να τις διαθάσουµε. 

7. Πηγαίνει κατόπιν στη Φρυγία, στη µ.ητέρα των θεών 
Κυθέλη, και παίρνοντας απ᾿ αυτήν κάποια πληροφορία, επι- 


ΘΡΗΝΟΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΙΟΥΛΙΑΝΟ 





σπεύδει το ταξίδι του. Κι απὀ την Κιλικία και µετά συνεχί- 
ζει πια το δρόµο του αργά, µιας και αυτή ήταν η επιθυμία 
του Δία. Και ὁτάνει στη µεγάλη πόλη του Αντίοχου ή, αν 
θέλετε, του αγαπητού του Αλεξάνδρου που -όπως συνέθη 
στο παρελθὀν, ανάμεσα σε δυο ΑΦηναίους στρατηγούς- η 
δόξα του «δεν τον άφηνε να κοιμ.ηθεύ».᾽ 

18. Ἐδώ, αμέτρητες ήταν οι υποθέσεις που εκδίκασε, και 
πολλοί οι νόμοι που Φέσπισε αλλά και τα έιθλία που ἐγρα- 
ψε µε τη ἐοήφεια των θεών, και πολλές οι επισκέψεις του 
στους ναούς, καιµες στην πόλη και στους γύρω λόφους και 
στις θουνοκορφές' κι οι δύσθατοι και κακοτράχαλοι δρόμοι 
τού φαίνονταν όλοι εὐκολοι αρκεί να οδηγούσαν σε κάποιο 
ναό ή σε τόπο ὀπου κάποτε υπήρχε ναός. Κι οι άνθρωποι 
που ζούσαν µέχρι και στα πέρατα της Αιγύπτου και της Λι- 
θύτης, μαθαίνοντας µε πόση αγάπη αγκάλιαζε τα ιερά ο 6α- 
σιλιάς, σύχναζαν πλέον στα ιερά και δεν κάθονταν σπίτια 
τους. 

1ο. Αγαπημένε µου Φίλε, δεν έπρεπε να διώξεις την Περ- 
συκή πρεσθεία, τότε που σου ζητούσε ειρήνη κι είχε αποδε- 
Χπεί τις θέσεις σου. Όμως Ἠσουν επηρεασμένος απὀ τα πα- 
Ἀήματα των επαρχιών στα σύνορα µε τον Τίγρη, που χαν 
λεηλατηθεί κι ερηµωθεί, ύστερα απὀ τις τόσες επιδρομές 
που τους στέρησαν τα πλούτη και τα μετέφεραν στους Πέρ- 
σες, και πίστεψες ότι ισοδυναμούσε µε προδοσία το να µη 
πους τιµωρῆσεις και να επιθυµ.ήσεις την ειρήνη. 


ΘΡΗΝΟΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΙΟΥΛΙΑΝΟ 





29, Αλλά να που σε εμπόδισε η Φεική θούληση] Ἡ, πιο 
σωστά, Ἡ τιμωρία που πήγες να επιθάλεις ηταν δυσανάλο- 
ΥΏµε τα αδικήματα. Η Ασυριακή γη ἦταν ό,τι καλύτερο εἰ- 
Χαν στην κατοχή τους οι Μήδοι µια γη σχιερή µε µεγάλες 
φοινυκιές και κάθε λογής δέντρα, γεμάτη οχυρά για να προ- 
στατεύουν το χρυσάφι και τ' ασήμι, µε λαμπρά παλάτια, μ 
ελάφια και αγριόχοιρους κι άλλα Φηράματα σε περιόραγµέ- 
νες εκτάσεις, φρούρια πανύψηλα που δεν έχουν να φοθηβούν 
απὀ εχθρικό χέρι, και χωριά µε απαράμιλλη ευημερία που 
μπορούν να συγκριθούν µε πόλεις. 

11. Σ αυτή τη γη επιτέδηκε -Ὑελαστός ο ίδιος και συνά- 
μα ανοιχτοχέρης στους στρατιώτες του- κι ήταν τέτοια η 
ορμή του κι η ερήμωση που προκάλεσε, ποὺ οι Μδοι ὃα 
χρειαζόταν να φτιάξουν απὀ την αρχή αποικίες σαν Ἔένοι 
στον τόπο εκείνο, και για να επανορθώσουν τα ερείπια δε ὃα 
τους έφτανε οὖτε η διάρχεια ζωής ενός ανθρώπου. Και µετά 
εκείνη η απίστευτη διάβαση του ποταμού Τίγρη, η µάχη 
µέσα στη νύχτα, που εξολόθρευσε το µεγαλύτερο μέρος του 
περσικού στρατού κι έκαμε τους Πέρσες να τρέµουν από το 
φόβο, και απὀ µακριά, άτολμοι γα παρακολουθούν τη γη 
πους να καταστρέφεται: να ποιά ήταν η τιμωρία που τούς ε- 
πέθαλε. 

13. ϱ) ύψιστε 9εέ, δώσε µας πίσω τον ύψιστο των ανθρώ- 
πων, αυτόν που τόσες εκκλήσεις σου απηύθυνε απ᾿ την αρ- 
χή της χρονιάς. Ο σὐντροφός του, αν και προχωρηµένης η- 


ΘΡΗΝΟΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΙΤΟΥΛΙΑΝΟ 





λικίας «ἨΣ ενώ ο ίδιος χάθηκε στα µισά του 6ίου. Κι ενώ ε- 
χείνος σωριαζόταν καταγής, εμείς εδώ στη Δάφνη λατρεύ- 
αμε τις Νύμφες µε χορούς και τιµές, χωρίς να "χουμε την 
παραμικρή ιδέα για το κακό που µας εἶχε έρει. 

14. Ποιος να σφυρηλάτησε τη λόγχη εκείνη που έφτασε 
να κάνει τόσο κακό; Ποιος θεός έστειλε καταπάνω στο ϐα- 
σιλιά τον τολμχρό καθαλάρη, Ποιος να κατεύθυνε πάνω 
στα πλευρά του την αιχμή του δόρατος; Ἡ μήπως δεν ἐ- 
ὀταιγε κανένας 9εός παρά µόνο η υπερθολυκή προδυµία, 
που τον έκανε να τρέχει πάνω κάτω καινα ξεσηκώνει στρα- 
τιώτες νωθρούς που ᾿χαν συνηδίσει στον ύπνο χι οι περισ- 
σότεροί τους δεν είχαν πείρα απὀ πολεμικά τραύματα; Κιό- 
µως, παρ᾽ όλο που ο ίδιος παραμελούσε την ασφάλειά του, 
το θαύμα εἶναι πώς δεν τον έσωσε η Αφροδίτη ή η Αθηνά. 

14. Δεν είχαν παρά να μιμ.ηδούν παλιότερες πράξεις τους, 
όπου η µια έσωσε τον Μενέλαο κι η άλλη τον Πάρι, μ’ όλο 
που εκείνος είχε εγκληματίσει και του άξιζε η αγχόνη, Τι 
γα εἶπαν άραγε µεταξύ τους οι επουράνιοι θεοί; Γην ώρα που 
ο θασιλιάς μεταφερόταν τραυματίας πάνω στην ασπίδα, ζω- 
ντανός ακόµα, κι οι στρατιώτες Ὀρηνούσαν και τους ἐπεόταν 





ἈἘννοεί τον σύντροφο του Ιουλιανού Σαλούστιο, που ἦταν πολύ γέρος για 
να τον διαδεχτεί στο 9ρόνο. Ἡ ελλειπής διατύπωση του Λιβάνιου στην πα- 
ῥάγραφο αυτή αποδίδεται στη µεγάλη ταραχή του και όχι στ’ ότι πιθανόν 
να έχουν χαθεί λέξεις... 


ΘΡΗΝΟΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΙΟΥΛΙΑΝΟ 





πα όπλα απὀ τα χέρια, όπως ἐπεφταν τα κουπιά απὀ τα χέ- 
βια των συντρόφων του Ὀδυσσέα στα στενά της Σικελίας" 
την ώρα εχείνη, ποιος θεός σηκώθηκε να κατηγορήσει τον 
Άρη, όπως κάποτε τον κατηγόρησε ο Ποσειδώνας; 

25. Τον ὀρήνησαν οι Μούσες στη Βοιωτία και στη Θράκη 
χαι στ’ αγαπημένα τους θουνά’ πιστεύω να Ὀρήνησαν θλέ- 
ποντας σε τι ανομία έχει ξεπέσει η στεριά χι η θάλασσα χι 
ϱ αέρας και πόσο αυτά Όα στερηθούν τα ιερά συμπόσια. 

26. Τον κλαίμε και µεις, όπου κι αν ανήκουµε! οι φιλόσο- 
φοι ὑρηνούν τον άνθρωπο που μαζί τους αφιερωνόταν στη 
µελέτη του Πλάτωνα! οι ρήτορες τον δεινό ομιλητή και δει- 
νό πριτή των ρητορικών λόγων οι αντίδυιοι που ζητούν δί- 
Χατη απόφαση, τον δυιαστή που στάθηκε ανώτερος κι απὀ 
τον Ραδάμανθυ.’ 

27. ΑΥ, κακόμοιροι αγρότες! Βορά ὃα γίνετε στα χέρια των 
φοροεισπραχετόρων! , εξουσία των θουλευτηρίων που ἤδη 
καταρρέεις και σε λίγο δεν θα σαι παρά µία σκιά] Ὦ, δηµο- 
πυιοἰάρχοντες, ο τίτλος σας έχασε πια κάθε περιεχόµενο, χι 
αυτός που αξίζει να άρχει ὃα πέσει χαμηλότερα απ᾿ αυτούς 
που αξίζει να κυθερνώνταιὶ Ώ, φωνές της αδυκηµένης φτω- 
Χολογιάς, μάταια ὃα υψώνεστε τον αέραὶ Ώ, λόχοι των 
στρατιωτών, χάσατε το θασιλιά που στην εκστρατεία έτρω- 
γε µαζί µε σας απὀ το συσσίτιο. Ώ, νόμοι, που δίκαια Όα πί- 
στευε κανείς πως είστε του Απόλλωνα νόμοι, και τώρα κα- 
ταπατιέστε! Ὁ, ρητορική, που δύναµ:η είχες αποκτήσει και 


ΘΡΗΝΟΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΙΟΥΛΙΑΝΟ 





σφρίγος χαι τα Ἴχασες την ἴδια στιγμή] Ὁ, χέρια των γρα- 
ῥφέων που τη σθελτάδα σας τη νικούσε η ευφράδεια της 
γλώσσας! Ὦ, κατάπτωση της οικουµένης όλης! 

18. Ένας δεύτερος Κατακλυσμός εἶναι αυτό που µας θρή- 
κε, καλοκαίρι καιρὀ, ή φωτιά µεγάλη σαν την πυρκαϊά που 
ξέσπασε απὀ το άρμα του Φαέθοντα. Όμως η τωρινή συµ- 
φορά είναι πολύ πιο αξιοθρήνητη. Τότε η γης ἧταν ακατοί- 
χητη, ενώ τώρα ο καλός άνθρωπος υποδέρει απὀ τον κακό" 
κι ό,τι ἦταν τότε το ἀφφονο γρασίδι για τα Χτήνη, εἶναι σή- 
μερα οι πόλεις, τροφή για το Κακό που ὃα ᾿χει να τρώει απ᾿ 
αυτές µέχρι να παχύνει. 

10. Όπως ένας άνθρωπος που νοσεί ψυχικά κι εἶναι γεμά- 
τος κακές επιθυμίες, εἶναι καλύτερο να φεύγει απ᾿ τη ζωή 
παρά να καταδυναστεύεται το καλύτερο κομμάτι της ψυ- 
χής του απὀ το χειρότερο, έτσι κι γῆς, καλύτερα να κρυ- 
φτεί κάτω απὀ µια νεροποντή παρά να γεμίσει πόλεις και να 
ανατρέφει µια ράτσα ανθρώπων που τιμούν την καχία χαι 
εξευτελίζουν την αρετή. 

1ο, Αναπνεύστε ελεύθερα, Κέλτες. Χορέψτε, Γότθοι Τρα- 
γουδίστε, Σαρµάτες. Ο ζυγός σας έγινε κομμάτια κι οι αὖ- 
χένες σας εἶναι λεύτεροι. Να λοιπόν τι σήμαινε η φωτιά κι η 
καταστροφή του ναού του Απόλλωνα: ᾿ ο δεύς εγκατέλειψε 
τη γη αυτή που ᾽μελλε να µιανθεί, κι οι σεισμοί που δόνη- 
σαν τη γη ολόκληρη ήσαν προάγγελοιτης ταραχής καιτης 
αταξίας. 


ΘΡΗΝΟΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΙΟΥΛΙΑΝΟ 





31. Ἐσύ ο άριστος των θασιλέων, μ’ όλο που είχες κατα- 
πιαστεί µε έργα μεγάλα, έδινες προσοχή και σε µένα που 
τώρα σε επαινώ και στις ομιλίες µου που μιλούσαν για τα 
έργα. Κι εγώ απ᾿ τη µεριά µου, σαν παλαιστής που προπο- 
γείται ξέροντας πως έχει ν αντιμετωπίσει αντίπαλο ισχυρό, 
εξασκούσα το μυαλό µου, για να µην αφήσω να µε ἕεπερά- 
σουν τα γεγονότα. Τώρα, λοιπόν, μιλώ, όπως Όα μιλήσω 
Χαι στο μέλλον" δεν πρκειται να αδω(ήσω τα έργα σου µε 
τη σιωπή. Ο κόσμος 9) ακούσει το τραγούδι µου’ όµως ο άν- 
Άρωπος που κέρδιζε τις νίκες μπήκε στον τάφο, σκοτώνογ- 
τας τις ωραίες χαι ευγενείς ελπίδες της ανθρωπότητας. 

1. Κι ο Αγαμέμνονας χτυπήθηκε, όµως αυτός ήταν µο- 
γάχα των Μυκηνών θασιλιάς' κι ο Κρεσφόντης, µα ἦταν 
μονάχα της Μεσσήνης καιο Ἐόδρος, όµως υπακούοντας σ᾿ 
ένα χρησμό’ κιο Αίαντας, µα εκείνος δεν ήταν παρά ένας µι- 
χρόψυχος στρατηγός’ κιο Αχιλλέας, όµως εκείνον τον δια- 
φεντεύαν τα ερωτικά τα πάθη χιοι θυμοί κι ἦταν µια ταραγ- 
µένη ψυχή καιο Κύρος, όµως εκείνος είχε γιους καιο Καμ- 
Εὐσης, µα εκείνος ήταν τρελός. Και ο Αλέξανδρος έχασε τη 
ζωήτου, αλλά ὀχιαπό χέριεχὃρυκό' κι ἦταν άνθρωπος που 
ἴσως έδωσε αφορμές να τον κακολογήσουν. 

Ἐνώ ο άνθρωπος που κρατούσε τα ηνία της εξουσίας σε 
δύση και ανατολή, κι ἦταν γεμάτη αρετή η ψυχή του, νέος 
ακόµα και χωρίς απογόνους, χτυπήθηκε απὀ έναν τυχαίο 
Πέρση." 


ΘΡΗΝΟΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΙΟΥΛΙΑΝΟ 





1. Σαν τ’ άκουσα, κοιτούσα ψηλά στον ουρανό περιµένου- 
τας να πέσουν σταγόνες θροχής ανάκατες µε αίμα, σαν εκεί- 
γες που σχόρπισε ο Δίας πάνω στον Σαρπηδόνα: δεν τις είδα, 
θέθαια. Μα ίσως να ᾿πεσαν πάνω στον νεκρό, κι οι άλλοι, 
µες στη μάχη και στον κουρνιαχτό χαι στα αἵματα απὀ τα 
φονυκά, να µην είδαν τίποτα. 

14. Ὦ, ναοί και θωμοί και αγάλματα που τώρα σας διώχ- 
γουν µέσα απὀ τα ανάκτορα] Εκείνος σας είχε ξαναστήσει 
όρθια για να σας έχει απὀ κοντά μάρτυρες των πράξεών του, 
χαι τώρα σας πετούν έξω µε τρόπο εξευτελιστυιό αυτοί που 
διωκηρύσσουν ότι εξαγνίζουν τον τόπο. Ἐσύ που ΄χανες τόσα 
δάχρυα να χυφούν για σένα, δάχρυα που δεν ήταν «της µιας 
μέρας» µόνο, αλλά όπως λέει ο ποιητής, «όσο κυλούν τα 
ποτάμια χι όσο ψηλώνουν τα δέντρα»'' θα θαστάξει η ὃλί- 
Ψη ὀπου θύθισες τους ανθρώπους. 

15. Κάποιον που ήρθε κι ανάγγειλε το θάνατό σου, οι άν- 
Άρωποι τον λιθοθολήσαν επἰ τόπου, Ῥαρρείς χι ἥταν αυτός ο 
φονιάς ή φαρρείς και ανάγγειλε πράγματα αδύνατα, ότι πέ- 
Φανε κάποιος απὀ τους 9εούς. Άνθρωπος που περνούσε πλάι 
απὀ τον τάφο του παιδιού του δίχως να θουρχώνει, σαν ᾱ- 
ντύιρυσε το ἀγαλμά σου τα μάτια του ευδύς γέμισαν δά- 
χρυα΄ άλλοι σ᾿ έλεγαν παιδί τοὺς κι άλλοι σ᾿ έλεγαν πατέ- 
ρα, όµως για όλους ἤσουν ο προστάτης. 

16. Αχ, πώς ορφάνεψε η γη, που άρρωστη υπέφερε και συ 
σαν καλός γιατρός την θεράπευσες, για να την αφήσεις µε- 


ΘΡΗΝΟΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΙΟΥΛΙΑΝΟ 





πά να ξανακυλίσει στον πυρετό χαι στις παλιές της αρρώ- 
στιες. Αχ, έρηµα γηρατειά µου, διπλή συμφορά που σας 
θρήκεὶ Θρηνώ µαζί µε τους άλλους για τον θασιλέα, όµως 
δρηνώ και για το σύντροφο και φίλο µου. 

17. Βιαζόσουν να µε θοηθήσεις να αναγνωριστεί ως νόµι- 
µος κληρονόμος ο νόθος γιος µου, και εγώ το ανέδαλλα, 
γιατί πίστευα πως ὃα πέβαινα πριν απὀ σένα και ότι ὃα τον 
υπερασπιζόσουν εσύ. Μα οι Μοίρες αλλιώς τ᾽ αποφάσισαν. 
Κι ενώ ετοίµαζα µιαν ομιλία που ὃα ᾿ταν το φάρμακο που 
Φα σ’ έκανε να συμφιλιωδείς µε την πόλη, έφυγες και τα 
λόγια δεν ειπώθηκαν. 

18. Κι έχω τώρα γίνει ολωσδιόλου ανήµπορος να γράφω 
λόγους, σαν κάτι μητέρες που τις ὀρήκαν µεγάλες δυστυ- 
Χίες κιέµειναν στείρες. Και, ναι, εἶχα χάσει τελείως τα λο- 
γυκά µου και µε πολύ κόπο κατάφερα πάλι να συνέρθω. 

Όμως καλύτερα Όα ταν να μείνω ὀυθισμένος σεπλήρηά- 
Ύνοια και να περιφέρω την τρέλα µου αντί για την Ὀλίψη 
μου. Γιατί κανένας θεός πια δεν μεταμορφώνει τον άνδρω- 
πο που υποφερει σε πέτρα, σε δέντρο, σε πουλί. 


ΤΙΡΟΣ ΤΟΝ ΒΑΣΙΛΕΑ ΘΕΟΔΟΣΙΟ 
ΥΠΕΡ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΝΑΩΝ 





ΤΠολλές Φορές, Βασιλιά, όταν σου πρόσφερα συμθουλές 
στο παρελφὀν, σου φάνηκε πως εξέφρασα σωστές απόψεις 
χαι σε πείσμα εκείνων που έλεγαν και επιδίωκαν τα αντί- 
Θετα, υπερίσχυσαν οι δυκές µου παραινέσεις, όντας ορθότερες. 
Με την ελπίδα αυτή, έρχομαι χαι τώρα να κάνω το ἴδιο. Και 
μακάρι τώρα, περισσότερο από κάθε άλλη φορά, να καταδέ- 
ρω να σε πείσω΄ αν ὀχι, µη Φεωρήσεις εμένα ποὺ σου απευθύ- 
νω αυτά τα λόγια εχΏρό της πολιτείας σου αν µη τιάλλο, 
υπολόγισε πόσο µε έχεις τιμήσει στο παρελθὀν και σκέψου 
ότι θα ήταν παράδοξο να µη νιώδει ο ευεργετηµένος µεγάλη 
αγάπη για τον ευεργέτη του. Γι αυτόν ακριθώς το λόγο πι- 
στεύω ὁτι πρέπει να σε συμθουλέψω πάνω σε θέματα για τα 
οποία νομίζω ότι θα μιλήσω σωστά. Ίσως ο μόνος τρόπος να 
σου ανταποδώσω την τιµή, εἶναι οι λόγοι µου και ὅτι 
απορρέει απ᾿ αυτούς. 


ὙπΕΡ ΤΩΝ ΙΕΡΩΝ 





1. Σε πολλούς ὃα φανεί πολύ επικίνδυνο το ότι ὃα απει- 
θυνθώ σε σένα για να επιχειρηματολογήσω υπέρ των ναών 
χαινα υποστηρίξω ότιοι ναοί δεν πρέπει, όπως συµθαίνει τώ- 
ρα, να παθαίνουν κακό. Όμως µου φαίνεται πως όσοι έχουν 
πέτοιους φόβους, κάνουν λάθος ὡς προς τον χαρακτήρα σου. 
Γιατί είναι, νομίζω, χαρακτηριστικό των οργίλων και των 
δύστροπων ανθρώπων, το να καταφεύγουν κατευθείαν στην 
τιμωρία όταν λέγεται κάτι που δεν τους αρέσει ενώ ο ἥπιος, 
ϱ φιλάνθρωπος και πράος άνθρωπος -κι αυτά είναι τα δικά 
σου γνωρίσματα- απλώς αρνείται να δεχτεί µια συμβουλή 
που δεν την εγκρίνει. Γιατί όταν εἶναι στο χέρι του ακροατή 
το αν ὃα συμμορφωθεί ή ὀχι στα λόγια κάποιου, δεν είναι 
σωστό να αποφεύγει την ακρόαση, µιας και τίποτα κακό δεν 
πρόκειται να πάθει απ᾿ αυτήν αλλά οὖτε και να εξοργίζεται 
χαι να τιμωρεί σε περίπτωση που δεν συµἀχωνεί, αν κάποιος 
θρήχε το θάρρος να εκφράσει αυτά που θεωρεί σωστά. 

2. ΣΕ παρακαλώ, λοιπόν, θασιλιά, να στραφείς σε µένα 
που σου μιλάω και να µη δίνεις σηµασία σ᾿ εκείνους που ὃα 
θελήσουν µε χίλιους δυο τρόπους να µας αποπροσανατολἰ- 
σουν, και σένα και μένα" γιατί πολλές φορές στο παρελθὀν 
φάνηκε ότι ένα απλό νεύµα αὐλικού στάθηκε πιο ισχυρὀ απὀ 
τη δύναμη της αλήθειας. Και επιµένω ότι και κείνοι θα πρέ- 
πεινα µε αφήσουν Ὥσυχο να ολοκληρώσω τον λόγο µου χω- 
ρίς να µε προπηλακίσουν' και κατόπιν ας προσπαθήσουν να 
ανατρέψουν τα λεγόμενά µου µε λογικά επιχειρήματα. 


ὙΠΕΡ ΤΩΝ ΙΕΡΩΝ 





4. Βασιλιά µου, οι πρώτοι άνθρωποι που εμφανίστηκαν 
πάνω στη γη, ια να προστατέψουν τη ζωή τοὺς έπιασαν τα 
υψώματα κι έμεναν σε σπηλιές και καλύθες, και καθώς εἰ- 
χαν αποκτήσει ευθύς εξ αρχής µιαν ιδέα για τους θεούς και 
καταλάθαν πὀσο σπουδαίο πράγμα ταν η εύνοια των θεών 
προς τους ανθρώπους, έφτιαξαν ναούς τέτοιους που Όα περί- 
µενε κανείς απὀ ανθρώπους πρωτόγονους, καθώς και αγάλ- 
µατα για τους ἴδιους. Κι όταν προχώρησαν στη δηµιουργία 
πόλεων κατέχοντας σε ικανοποιητικό ῥαΌμό την τέχνη της 
οικοδόμησης, εμφανίστηκαν πολλές πόλεις, άλλες σε πρό- 
ποδες θουνών χι άλλες στις πεδιάδες, και σε χάδε πόλη, το 
πρώτο πράγμα που ἐχτιζαν µετά τα τείχη ἦταν οι ναοί και 
τα ιερά. Γιατί πίστευαν πως µε τέτοιους πολιούχους χυθερ- 
νῄτες ὃα εἴχαν τη μεγαλύτερη ασφάλεια. 

5, Όπου χαι να πας, σ᾿ όλη την επικράτεια των Ρωμαίων, 
παντού αυτό δα έρεις' και στην Κωνσταντινούπολη ακόµα, 
υπάρχουν κάποιοι ναοί, αν και δεν τους αποδίδεται πλέον κα- 
γένας σεθασµός κι εἶναι θέβαια οι λίγοι που απόµειναν απὀ 
τους πάµπολλους' παρ) όλα αυτά δεν έχουν αφανιστεί τελεί- 
ως, Και ακριθώς χάρη στη συμμαχία τοὺς µε τους θεούς αυ- 
τούς, κατάφερναν οι Ρωμαίοι, εθορμώντας κατά των αντιπά- 
λων τους να νικούν στις µάχες' και έχοντας υπερισχύσει, να 
παρέχουν στους ηττημένους έναν τρόπο ζωής καλύτερο απὀ 
αυτόν που είχαν προηγουμένως, διώχνοντας κάθε φόδο και 
δίνοντάς τους μερίδιο συµµετοχής στην πολιτυτή ζωή, 


ὙπΕΡ ΤΩΝ ΙΕΡΩΝ 





6. Όταν Ίμουν παιδί, ο ηγέτης' του στρατεύματος των 
Γαλατών, που στράφηκαν ενάντια στους θεούς ποὺ πρώτα 
προσκυνούσαν, νῶκησε εκείνου’ που είχε προσθάλει τη Ῥώμη, 
Χι αφού κατατρόπωσε χαι τον άνθρωπο που είχε δώσει νέα 
ζωή στις πόλεις, ο ἴδιος', θεωρώντας πως ὃα αποχκόμιζε 
προσωπικό ὀφελος αναγνωρίζοντας κάποιον άλλον ως 9εό, 
χρησιμοποίησε τις περιουσίες των ναών για να χτίσει την πό- 
ληπου επιθυμούσε. Δεν επέφερε, έδαια, καμία αλλαγήστις 
καθιερωμένες λατρείες, αλλά οι ναοί υπέφεραν απὀ φτώχεια" 
μπορούσε όµως κανείς να δει ότι γενικά όλες οι άλλες λει- 
πουργίες τους εκτελούνταν στο αχέραιο. 

7. Όταν η εξουσία πέρασε στον γιο του'(μάλλον το σχή- 
µα της εξουσίας, γιατί την ἴδια την εξουσία την είχαν άλλοι, 
οιοποίοι χάρη στην ανατροφή που του έδωσαν απὀ μικρό παι- 
δί, είχαν τη δυνατότητα να εἶναι ισοδύναμοι μ’ αυτόν στα πά- 
ντα), εκείνος, θασιλεύοντας υπὀ τις διαταγές ἄλλων, σε 
πολλά πράγµατα πείστηκε να ακολουθήσει κακή πολιτυή, 
χάῑ επιπλέον απαγόρεψε τις 9υσίες. Ο εξάδελφός του, ένας 





1. Ο Μ. Κωνσταντίνος. (Ο Λιβάνιος αποφεύγει να αναφερθεί ονοµαστυιά 
στοὺς αυτοκράτορες και καίσαρες του παρελθόντος, προτιμώντας µια σύντο- 
µη και υπαινωκτική της ἀποψής του αναφορά σε πράξεις τους). 

2, Τον Μαξέντιο. 

3, Τον Λικίνιο, 

4. Ἔτον Κωνστάντιο (γιο του Μ. Κωνσταντίνου), που επί ἑασιλείας του εἷ- 
ΊΕ παραχωρήσει πολλές εξουσίες στους ευνούχους του παλατιού. 


ὙΠΕΡ ΤΩΝ ΙΕΡΩΝ 





άνθρωπος που τον διέκριναν όλες οι αρετές;' τις επανέφερε. 
Κι όταν αυτός έχασε τη ζωή του στην Περσία (δεν δα µιλή- 
σω τώρα για τα όσα έκανε και τα όσα έμελλε να κάνει), οι 
θυσίες παρέμειναν για κάποιο διάστηµα αλλά, ύστερα απὀ 
κάποια νεότερα συµάάντα, απαγορεύτηκαν απὀ τους δύο α- 
δελφούς.' Δεν απαγορεύτηκε όµως η προσφορά θυμιάματος. 
Αυτό το τελευταίο έχει επιθεθαιωθεί και απὀ το δυκό σου νό- 
μο, πράγµα που µας κάνει περισσότερο να νιώθουμε ε’γνω- 
µοσύνη για όντι µας έχει παραχωρηδεί παρά να υποφέρουµε 
Υύ αυτά που στερηθήκαµε. 

Β. Βέδαια εσύ ο ίδιος δεν έδωσες διαταγή να κλείσουν οι 
ναοί και δεν απαγόρεψες οὖτε την είσοδο σε ναούς ούτε το ιε- 
ρό πυρ των ναών οὖτε το λιβάνι οὖτε τις προσφορές άλλων 
Φυμιαμάτων σε ναούς και θωμούς. Όμως εκείνα τα μαυροφο- 
ρεµένα υποκείμενα που τρώνε περισσότερο πι απὀ τους ελέ- 
φαντες και κατεθάζοντας αμέτρητα ποτήρια παρενοχλούν 
πους άλλους που συνοδεύουν το πιοτό τους µε τραγούδια, αν - 
τοί που συγκαλύπτουν τις επιδόσεις τους στο φαγοπότι µε 
µια τεχνητή χλωμάδα του προσώπου’ αυτοί, ενώ ο γόµος 
παραμένει σε ισχύ, ορμούν πάνω στους ναούς κρατώντας ξύ- 
λα και πέτρες και σίδερα, χαι μερικές φορές χωρίς αυτά, µε 





1, Ο Πουλιανύς. 


2, Ἐννοεί τους αδελφούς συµθασιλείς Βαλεντινιανό και Βάλενς. 


ὙπΕρ ΤΩΝ ΙΕΡΩΝ 





χέρια και πόδια. Ακολουθεί η εκ του ασφαλούς λεηλασία. 
το γκρέμισμα της στέγης, η κατεδάφιση των τοίχων, σπά- 
σιµο των αγαλμάτων, αναποδογύρισµα των θωμώγ' χι οι ιε- 
ρείς των ναών είναι υποχρεωμένοι να σωπαίνουν ἡ να πεθαί- 
νουν. Κι αφού κατεδαφίσουν ένα ναό, σπεύδουν στον δεύτερο 
και στον τρίτο κι ύστερα στοιθάζουν τρόπαια πάνω σε τρό- 
παια, καταπατώντας το νόµο. 

ο. Τέτοιες πράξεις αποτολμούνται και µέσα σε πόλεις, ὁ- 
µως κυρίως στην ύπαιθρο. Κι είναι πολλοί αυτοί που κάθε 
φορά επιτίθενται’ χι ύστερα απὀ τα μύρια κακά που διαπράτ- 
τουν τα σχορπισµένα πλήβη, συγκεντρώνονται και ζητούν 
αναμεταξύ τους λογαριασμό των πρἀξεών τους, και το χουν 
σε ντροπή να µην έχουν διαπράξει τα μεγαλύτερα αδυζήµα- 
τα. Ἐεχύνονται στους αγρούς σαν γείµαρροι και µαζί µε τους 
ναούς ερημώνουν και τους αγρούς. Γιατί όταν ένας αγρός στε- 
ρηδεί το ναό του, πάει χαμένος, τυθλώνεται και πεθαίνει. Οι 
ναοί, θασιλιά, εἶναι η Ψυχή των αγρών οι ναρί πρωτοέδωσαν 
ζωή στους αγρούς, και απὀ γενιά σε γενιά παραδόθηκαν 
στους σημερινούς ανθρώπους. 

το. Σ αυτούς αποθέτουν τις ελπίδες τοὺς οι αγρότες, για 
τις γυναῦκες ή τους συζύγους, για τα παιδιά τους, για τις α- 
γελάδες, για τη Υη ποὺ σπέρνουν και φυτεύουν. Κι όταν πα- 





1, Μυσών λεία: οτιδήποτε µπορεί να ληστευτεί ατιμώρητα. 


ΥΠΕΡ ΤΩΝ ΙΕΡΩΝ 





Φαΐνει τέτοιο κακό η ύπαιθρος, μαζί µε τις ελπίδες των αγρο- 
τών χάνεται κι η προθυμία τους" γιατί πιστεύουν πως ὃα πά- 
νε οι κόποι τους χαμένοι, αφού στερήφηκαν τους θεούς που 
Θα θοηβήσουν ώστε οι κόποι τους να ευοδωδούν. Και όπως 
δεν δουλεύουν τη γη µε την ἴδια φροντίδα, οὖτε χι η σοδειά 
µπορεί να εἶναι ἴδια µε πρίν' έτσι, και ο γεωργός γίνεται φτω- 
χότερος και η εἰσπραξη φόρων μειώνεται. Γιατί ακόµα και να 
είναι κανείς πρόθυμος να αποδώσει φόρους, τον εμποδίζει η {- 
δια η αδυναμία του. 

1, Να τι αντίκτυπο έχουν στις µεγάλες υποθέσεις του 
κράτους οι θιαιότητες που αποτολμούν ενάντια στον κόσμο 
της υπαίθρου οι άνθρωποι αυτοί που ισχυρίζονται ότι πολε- 
μούν τους ναούς. Μόνο που ο πὀλεμός τους είναι γι αυτούς 
πηγή εισοδήματος γιατί αρπάζουν όχι µόνο ὀντι θρίσκεται 
µες στους ναούς αλλά και τα υπάρχοντα των ταλαΐπωρων 
αγροτών, την παραγωγή τους και τα ζωντανά. Και αποχω- 
ρούν τελυκά οι εισθολείς κουθαλώντας τη λεία τους απὀ τα 
µέρη που εκπόρθησαν. Και δεν τοὺς φτάνει αυτό, αλλά σφε- 
περίζονται και ξένα κτήματα, λέγοντας ὁτι η γη του τάδε γε- 
ωργού είναι περιουσία του ναού, και πολλοί έχουν χάσει ἐτσι 
πατρικές περιουσίες, επειδή προβάλλονται ψεύτικοι τίτλοι, 
Από τα δεινά των άλλων καλοπερνούν αυτοί, που ισχυρίζον- 
παι ότι κάνοντας νηστείες λατρεύουν το 9εό τους. Κι αν κά- 
ποιοι απὀ τα θύματά τους πάνε στην πόλη και 6ρουν τον 
«ποιμένα» (έτσι αποκαλούνται κάποιοι άνθρωποι όχι και τό- 


ΥΠΕΡ ΤΩΝ ΙΕΡΩΝ 





σο αγαβθοί) και κλαίγοντας του διηγηθούν τα όσα έπαθαν, ο 
«ποιμένας» αυτός επαινεί τους κακοποιούς και ξαποστέλνει 
τους παθόντες λέγοντάς τους πως εἶναι κερδισμένοι απὀ πά- 
γω, που δεν ἐπαθαν χειρότερα. 

1. Κι όµως, θασιλιά, δικοί σου υπήκοοι είναι κι αυτοί και 
σου είναι πιο χρήσιμοι απὀ τους άλλους που εγκληματούν σε 
βάρος τους, όσο πιο χρήσιμος εἶναι ένας εργαζόμενος απὀ 
έναν ἀεργο. Αυτοί εἶναι οι μέλισσες, ενώ εκείνοι οι κηφήνες. 
Κι όταν ακούνε πως σε κάποιο κτήµα υπάρχουν πράγματα 
προς αρπαγή, αµέσως κατηγορούν τον κτηµατία ότι κάνει 
θυσίες και άλλα κακά, και ότι πρέπει να γίνει ένοπλη επέµ- 
βαση, χαι νάσου καταφθάνουν οι σωφρονιστές. Έτσι τις 6α- 
φτίζουν τις ληστείες τους, αν και η λέξη «ληστεία» είναι 
ανεπαρκής. Ο ληστής κοιτάει να ξεφύγει και αρνείται την 
πράξη του κι αν τον πεις ληστή ὃα το πάρει για προσθολή. 
Ἐνώ αυτοί περηφανεύονται και καμαρώνουν για τα κατορθώ- 
µατά τους και τα διηγούνται σε όσους δεν τα γνωρίζουν, κι 
απὀ πάνω έχουν και την αξίωση να ανταμειφθούν γί αυτά. 

1. Όμως τι ἀλλο εἶναι αυτό αν όχι πόλεμος κατά των 
γεωργών σε χαιρό ειρήνης; Σε τίποτα θέθαια δεν μειώνει τις 
συμφορές τους το ὀτιτις παθαίνουν απὀ συμπατριώτες τους, 
για να µη πω ότι είναι ακόµα πιο τρομερό, όσα περίγραψα πα- 
απάνω να τα παθαΐνεις σε χαιρό ειρήνης απ᾿ αυτούς που ὃα 
΄ταν φυσικό να τους έχεις συμμάχους σε ὧρες πολέμου. 

Ἡ. Μα τότε για ποιο λόγο διατηρείς στρατό, θασιλιά, και 


ΥΠΕΡ ΤΩΝ ΙΕΡΩΝ 





τον εξοπλίζεις και κάνεις συσκέψεις µε στρατηγούς, και ἆλ- 
λους τους τοποβετείς εκεί που είναι απαραίτητοι και σ᾿ ἆλ- 
λους Ὑράφεις επιστολές για επείγοντα ζητήματα ἡ τους 
στέλνεις απαντήσεις όταν σε ρωτάνε; Τινόημα έχουν τα και- 
νούρια τείχη κι η επίπονη δουλειά για να χτιστούν µες στο 
καλοκαίρι; Σε τι αποθλέπουν όλα αυτά; Τι εἶναι αυτό πουε- 
πιτρέπει στους ανθρώπους της πόλης και της υπαίθρου να 
ἕρυν σε ασφάλεια, να κοιμούνται Ἴσυγοι και να µ.ην τους τα- 
ράζει ο φόβος του πολέμου, αν όχι η πεποίθηση ότι ο κάθε 
ξένος εισθολέας Ἆα πάρει δρόµο, παθαίνοντας μεγαλύτερο 
χαχό απὀ αυτό που θα χει προκαλέσει; Αν λοιπόν, την ώρα 
που εσύ κρατάς μακριά τους εξωτερικούς εχὃρούς, κάποιοια- 
πό τους υπηκόους σου επιτίθενται ενάντια σε κάποιους ἆλ- 
λους υπηκόους σου και δεν τους αφήνουν να απολαμθάνουν 
Χι αυτοί τα κοινά αγαθά, τότε αυτοί δεν καταπατούν τους 
Χόπους σου, τις φροντίδες, τις προφυλάξεις σου; Μ’ αυτές τις 
πράξεις τους δεν εναντιώνονται στη θέλησή σου; 

15. Θα ισχυριστούν, θέδαια, ότι τιμωρούν αυτούς που κά- 
νουν θυσίες και παραθαίνουν το νόµο που δεν τις επιτρέπει. 
Ἠεύδονται, ἑασιλιά, όταν τα λένε αυτά. Από τα θύματά 
τους, που δεν είναι άνθρωποι της πιάτσας, κανείς δεν εἶναι 
τόσο δρασύς ώστε να χει την αξίωση να εἶναι υπεράνω του 
νόµου, και λέγοντας νόµο εννοώ τον νομοθέτη. Πιστεύεις 
πως οι άνθρωποι αυτοί, που δειλιάζουν µπροστά στη χλαμύ- 
δα του φοροεισπράκτορα, Όα δείχναν περιφρόνηση στον ἴδιο 


αλ μὔμνυ 


ΎὙπΕΡρ ΤΩΝ ΙΕΡΩΝ 





πο θασιλιά; Κι όµως, συχνά το περιθάλλον του Φλαθιανού' 
ακριθώς αυτά ισχυριζόταν, χωρίς ποτέ να αποδειχτεί τίποτα, 
ακόµα και µέχρι σήµερα. 

16. Ἐμπρός λοιπόν, προκαλώ τους προστάτες αυτού του 
νόµου: ποιος απὀ σας εἰδε κάποιον απὀ τους ανθρώπους που 
ποὺς αναστατώσατε τη ζωή, να κάνει 9υσίες κατά τρόπο που 
απαγορεύει ο νόμος; ΠΠοιος, εἶτε νεος εἶτε γέρος, άντρας ἡ γυ- 
γαῦια, ποιος συγχωριανός που διαφωνεί μ’ αυτούς που κά- 
νουν Ὠυσίες στους 9εούς, ποιος γείτονας έκανε καταγγελία; 
Ἡ έχθρα και ο φθόνος εύκολα ὃα μπορούσαν να σπρώξουν 
κάποιον να καταδώσει το γείτονά του µε µεγάλη του χαρά. 
Όμως ούτε απὀ γείτονες οὖτε απὀ άλλους ήρθε ποτέ κανείς, 
χαι ούτε πρόκειται να έρθει, γιατί φοβάται την ψευδορχία, για 
γα µη πω το ξύλο που ὃα φάει εξ αιτίας της ψΨευδορκίας. Πού 
θασίζεται η ενοχοποίησή τους, αν ὀχι σε απλές διαθεθαιώ- 
σεις ότι έκαναν θυσίες; Όμως αυτές δεν είναι αρκετές για το 
θασιλιά. 

5. Δηλαδή δεν έκαναν φυσίες; ὃα ρωτήσετε. Ναι, έκαναν 
Χαι µε το παραπάνω. Αλλά για το φαγητό τους το έκαναν 
οιάνδρωποι, για το μεσημεριανό ή για το γλέντιτους, και τα 
µοσχάρια τα ἐσφαζαν σε άλλο µέρος: κανένας έωμός δεν δέ- 
Ύτηκε προσφορά αίματος, κανένα κομμάτι του ζώου δεν αφέ- 





1. Φλαθιανός: πατριάρχης της Αντιόχειας (381-404). 


ὙΠΕΡ ΤΩΝ ΙΕΡΩΝ 





Θηκε να καεί, δεν προηγήθηκε καμιά κανονυκή ὣυσία ούτε ε- 
πακολούδησε σπονδή. Αν μερικοί ἀνδρωποι μαζευτούν σε 
µιαν ωραία τοποφεσία, κι αφού σφάξουν ένα πρόθατο ἡ ένα 
μοσχάρι ή και τα δυο, τα ψήσουν Ἡ τα θράσουν και µετά 
στρωφθούν καταγής και τα φάνε, δεν καταλαβαίνω, πού πα- 
ραθαίνουν το νόµο. 

18. Γιατί αυτά, θασιλιά, δεν τα Ἴχεις απαγορέψει δια νό- 
μου’ απαγορεύοντας µία συγκεκριμένη πράξη, επιτρέπεις ὁ- 
λες τις υπόλοιπες. Έτσι, αν οι ἀνθρωποι αυτοί έπιναν όλοι 
μαζί καίγοντας κάθε λογής Φυμιάµατα, δεν παρέθαιναν κα- 
γένα νόµο, ακόµα κι αν έκαναν φιλικές προπόσεις µε τραγού- 
δια και εκκλήσεις στους θεούς. Εκτός κιαν πρόκειται να αρ- 
Ἰίσουμε συκοφαντίες σε θάρος της ιδιωτικής ζωής του καθε- 
γός, 

1ο. Ἠταν έθιμο, στις γιορτές να μαζεύονται πολλοί χωρι- 
χοί µαζί στα σπίτια των γνωστών, να κάνουν Ὀυσίες και έ- 
πειτα να γλεντούν. Όσο επιτρεπόταν αυτό, το έχαμαν. Και 
στη συνέχεια, εκτός απὀ τις 9υσίες, όλα τα άλλα παρέμειναν 
επιτρεπτά. Κι έτσι, όταν το Φελε η µέρα, οι ἀνθρωποι αντα- 
ποχρίνονταν και την τιμούσαν, όπως τιμούσαν και τον οἴχο 
που θεού, µε τρόπο που δεν τους εξέδετε σε κίνδυνο. Κανείς 
τους δεν είπε οὖτε άκουσε οὖτε έπεισε ούτε πείστηκε ότι πρέ- 
πει να προσφερθεί φυσία. Και απὀ τους εχθρούς τους, κανείς 
δεν µπορεί να ισχυριστεί ότι παραθρέθηκε αυτόπτης µάρτυ- 
ρας σε Ὀυσία ἡ ότι έχει να παρουσιάσει κάποιον καταδότη. 


ὙΠΕΡ ΤΩΝ ΙΕΡΩΝ 





Γιατί αν ἥταν ἔτσι, ή αν υπίρχε κάποια άλλη απόδειξη, 
ποιος θα το ανεχόταν, να κάνουν οι ίδιοι συλλήψεις και να ω- 
Ρύονται και να κατηγορούν, όχι στο δικαστήριο του Φλαβια- 
νού αλλά στα αληθινά δυκαστίρια; Θα μπορούσαν άνετα να 
φέσουν τέρμα στις θυσίες: αρχεί να έθγαιναν απὀ τηµέση κά- 
ποιοι συγκεκριμένοι που θυσιάζουν. 

2ο. Αλλά δεν το συνηθίζουν, Όα πούνε, να παραδίδουν έ- 
γαν ἀγθρωπο στους δηµίους του, ακόµα χι αν έχει κάνει τα 
χειρότερα. Εγώ θα αφήσω κατά µέρος τον αριθµό των αν- 
ὀρώπων που οι ίδιοι Δανάτωσαν στη διάρχεια ταραχών, χω- 
θίς καν να ντραπούν το κοινό τους όνομα" χι αυτό για να µη 
μου αντιτείνει κανείς ότι επρόκειτο για «αστόχαστες ενέργει- 
ες». Όμως όταν κυνηγήσατε ανθρώπους που µε τις φροντί- 
δες τους ανακούφιζαν απὀ τη φτώχεια γέρους και γριές και 
ορφανά, µε σωματικές αναπηρίες τα περισσότερα, αυτό δεν ἡ- 
ταν φόνος; Δεν ήταν Φάνατος; Όταν τους καταδικάζεις να 
πεθάνουν µε το Ἐειρότερο Ἀάνατο, απὀ πείνα, δεν τους σκο- 
τώνεις; Γιατί αν τους στερήσεις τα µέσα συντήρησης, το µό- 
Υο που τους απομένει είναι αυτό. Κι έπειτα, σκοτώνοντας ε- 
χείνους τους ανθρώπους (τους προστάτες τους) σκοτώνετε 
χαι αυτούς τους αθώους' όµως δεν Ἆα σας περνούσε ηιδέα να 
το Κάνετε αυτό αν ὀντως είχαν παραθεί το νόμο. Το ότιαπο- 
φεύγουν τα δυιαστήρια είναι απόδειξη ότι οι άνθρωποι δεν ἐ- 
καναν θυσίες. Σφάζοντάς τους έτσι χωρίς δίκη, ομολόγησαν 
ότι δεν εἴχαν επιθαρυντικά στοιχεία για το δυιαστήριο. 


ὙπΠπΕΡ ΤΩΝ ΙΤΕΡΩΝ 





21. Κι αν αρχίσουν να µου μιλάνε για τις Είθλους στις 0- 
ποίες μένουν πιστοί, όπως ισχυρίζονται, εγώ θα τους αντιπα- 
ραθέσω τις φαύλες πράξεις τους. Γιατί αν δεν ήταν φαύλες, 
οιίδιοι δεν 3α ζούσαν τώρα µες στην πολυτέλεια. Και ξέρου- 
µε τώρα ότι όπως περνούν τις µέρες περνούν χαι τις νύχτες 
πους, Δεν θα ἦταν αφύσικο, όταν τη µέρα δεν έχουν κανέναν 
ενδοιασµὀ, να εἶναι φρόνιμοι τη νύχτα, Έχουν καταστραφεί 
τόσοι και τόσοι ναοί στην ύπαιθρο εξ αιτίας της ὁρασύτητας 
χαι της παράνοιάς τους, τῆς δίψας για κέρδος και της έλλει- 
Ψης αυτοσυγκράτηση. 

21. Και να µια απόδειξη υπήρχε στην Βέροια ένα χάλκι- 
νο άγαλμα του Ασκληπιού που είχε τη µορφή του ωραίου 
Ἀλκιθιάδη' σε τούτο το άγαλμα Ἡ τέχνη εξομοιωνόταν µε 
τη φύση. Τόσο ωραίο ήταν, πον ακόµα κιεκχείνοι που το ἔθλε- 
παν καθυµερινά δεν χόρταιναν να το κοιτάζουν. Κανείς δεν 
είναι τόσο ξεδιάντροπος ώστε να πει ότι γίνονταν θυσίες σ᾿ 
αυτό το άγαλμα. Κι ωστόσο, θασιλιά, τούτο το άγαλμα που 
για να γίνει τόσο τέλειο χρειάστηκε τόσος χόπος αλλά και 
λαμπρότητα ψυχής, έχει πια γίνει κομμάτια, έχει χαθεί το 
έργο του Φειδία το μοιράστηκαν αναμεταξύ τους χέρια πολ- 
λά. Για ποια προσφορά αίματος; Για ποια 9υσία; Για ποια πα- 
ράνοµη λατρεία; 

3. Κρίνοντας απὀ την περίπτωση αυτή -όπου ενώ δεν εἰ- 
χαν να καταγγείλουν καμιά θυσία έκαναν κομμάτια τον Αλ- 
κιθιάδη, ή μάλλον τον Ασκληπιό, στερώντας την πόλη απὀ 


ΥΠΕΡ ΤΩΝ ΙΕΡΩΝ 





πο στολίδι της-, 3α πρέπει να πιστέψουμε ὁτι οι ἀνθρωποι αὐ- 
τοί κινήθηκαν και στην ύπαιθρο κατά τον ἴδιο τρόπο. Καμία 
Φυσία δεν προσφέρθηκε στους ναούς εκείνους, όπου απλώς 
πήγαιναν χαι έέρισκαν ανάπαυση οι δουλευτάδες' χι ωστόσο 
γκρεμίστηκαν όλοι, μυιροί και μεγάλοι. Κι αυτοί που τους 
στερήθηκαν μοιάζουν τώρα µε ανθρώπους που τους ρίξαν ᾱ- 
πό το καράθι στη θάλασσα. 

14. Ποιοί αξίζει λοιπόν να τιμωρηφούν, αυτοί που τηρούν 
τους νόμους ή εκείνοι που στη ὑέση των γόµων θάζουν τις ε- 
πιθυµίες τους; Αν είναι κακό πράγμα Ἡ ανυπακοή στα δια- 
τάγµατά σου, θασιλιά, τότε οι άνθρωποι που δεν έκαναν Ὁυ- 
σίες υπάκουσαν σ᾿ αυτά, ενώ αχριθώς το αντίθετο έκαναν ὁ- 
σοι λεηλάτησαν περιουσίες που εσύ ο ίδιος όρισες να παραµεί- 
νουν στα χέρια των ιδιοκτητών τους! κι όσοι αυθαίρετα επέ- 
ϐαλαν τιμωρίες, οφείλουν να τιμωρηθούν γί αυτό και για το 
όπι οι τιμωρίες που επέθαλαν ἦταν τελείως ανάρµοστες, κα 
θώς άφησαν ζωντανούς ανθρώπους που κατηγορούσαν, και 
κατέστρεψαν άψυχα πράγματα, τα οποία κανείς δεν εἶναι δυ- 
γατό να κατηγορήσει. 

26. Ἐπιπλέον, αν εἶχαν να κάνουν µε κανένα φοθερό αδί- 
χημα, υποχρέωσή τους ἦταν να δείξουν ότι οι ἀλλοι αξίζει να 
τιμωρηθούν όµως η επιθολή της τιμωρίας είναι δουλειά του 
δικαστή. Και το να έρεθεί δυιαστής δεν ἦταν καθόλου δύ- 
σκολο: όλες οι επαρχίες υπό την εξουσία τους θρίσκονται. Ἑ- 
ναν δολοφόνο, οι συγγενείς του θύματος τον τιμωρούν µέσω 


ὙΠΕΡ ΤΩΝ ΙΕΡΩΝ 





της απόφασης των δικαστών οι ἴδιοι οι συγγενείς απλώς µι- 
λούν µες στο δικαστήριο. Κανείς τους δεν αρπάζει το σπαθί 
γα το καρφώσει στον τράχηλο του δολοφόνου, χρησῳοποιώ- 
ντας, αντί για το δυιαστήριο, τα χέρια του. Το ίδιο ισχύει και 
για τους τυμθωρύχους, τους προδότες χαι τους άλλους εγ- 
χληµατίες, χδεσινούς και αυριανούς' αντί για το σπαθί υπάρ- 
χει η καταγγελία, η μήνυση, το δικαστήριο. 

26. Και φαντάζομαι ότι κι οι δυιαστές επιθυμούν, οι τιµω- 
ρίες να επιθάἀλλονται απὀ τους αρμόδιους που ορίζει ο νόμος. 
Ἐπούτοι εδώ όµως απὀ μόνοι τους δίκαζαν όλους όσους κα- 
τηγορούσαν, κι αφού ἐθγαζαν την απόφαση αναλάμθαναν 
Χαι το έργο του δήµιου. Και µε τι σκοπό; Απαγορεύοντας 
στους ανθρώπους τη λατρεία των θεών, να τους κάνουν να 
μεταστραφούν στη δυκή τους πίστη. Μα αυτό εἶναι εντελώς 
Ἠλίδιο, Ποιος δεν το ξέρει, ότι εξαιτίας των παθημάτων τους 
οι άνθρωποι ένιωσαν για την πίστη τους μεγαλύτερο Φαυμα- 
σµό απ’ ό,τι πριν Ακριόώς όπως οι ερωτευμένοι, που όταν 
τους είναι απαγορευμένη η ερωτωκή πράξη την κάνουν ακόµα 
πιο συχνά και νιώθουν μεγαλύτερο πάθος για το πρόσωπο 
που αγαπούν. 

27. Αν πάλι το γχρέμισμα των ιερών ἦταν αρχετό ώστε να 
αλλάξουν μυαλά οι άνθρωποι, τότε εσύ ο ἴδιος ὃα είχες δια- 
τάξει να Υχρεμιστούν εδώ και πολύ καιρό' γιατί ὃα σε χαρο- 
ποιούσε µια τέτοια μεταστροφή. Ἠξερες όµως τι δεν το 
μπορούσες, γι’ αυτό χαι δεν έθαλες χέρι στους ναούς. Όσο γι 


ὙπΕΡρ ΤΩΝ ΙΕΡΩΝ 





αυτούς (που κάνουν τις καταστροφές), αν έλπιζαν σε κάτι 
τέτοιο, ὃα ἦταν σωστό να προχωρήσουν στις όποιες ενέργειές 
τους µαζί µε σένα και να σου επιτρέψουν, ως θασιλέα, να µοι- 
ῥαστείς τις φιλοδοξίες τους. Θα ταν καλύτερο, πιστεύω, να 
επιτύχουν τους σκοπούς τους µε νόµιµες ενέργειες χι όχι πα- 
ῥαβαίνοντας τοὺς νόμους, 

1 Κι αν σου πούνε ότι χάρη σ᾿ αυτά τα κατορθώματά 
τους µερυκοί άνθρωποι ἐχουν µεταστραφεί και τώρα µοιρά- 
ζονται την ἴδια πίστη μ’ αυτούς, µη σου διὀεύγει ότι μιλούν 
για φαινομενιχές και όχι αληδινές µεταστροφές, Οι ἀνθρω- 
ποι στην πραγματικότητα δεν απομακρύνθηκαν απὀ τις ιδέ- 
ες τους' απλώς ἐτσι λένε, όµως αυτό δεν σημαίνει ότι αλλα- 
ξοπίστησαν, αλλά ὁτι εξαπάτησαν τους άλλους, Φαινομενι- 
κά συμμετέχουν στις ομαδικές χαι στις άλλες εκδηλώσεις 
πους, όµως την ώρα που προσεύχονται, εἶτε δεν απευθύνον- 
παι σε κανένα Φεό εἶτε απευθύνονται στους Φεούς "μολονότι 
0 χώρος στον οποίο θρίσκονται δεν εἶναι ο κατάλληλος' πά- 
ντως αυτούς καλούν. Ακριθώς όπως στις τραγωδίες: ο Ἠδο- 
ποιός που παρουσιάζεται στη σκηνή ως τύραννος δεν εἶναι 
τύραννος, µου᾽ εἶναι αυτός που ήταν πριν φορέσει τη µάσχα" 
ἐτσιχιο καθένας µέσα του παραμένει αμετακίνητος, αφήνου- 
πας στους άλλους την εντύπωση ότι έχει αλλάξει. 

2. Τι καλό έχουν πετύχει λοιπόν, ὀταν πρόκειται µόνο 
Ύια λόγια κι όχι για πράξεις; Σε τέτοια ζητήματα, θέδαια, 
χρειάζεταινα πείθεις τον άλλον, όχινα τον εξαναγκάζεις. Κι 


ὙπΕΡ ΤΩΝ ΙΕΡΩΝ 





αυτός που χρησιμοποιεί εξαναγκασμὀ επειδή δεν µπορεί να 
πείσει, δεν πετυχαίνει τίποτα" απλώς ἔτσι νομίζει. Έχει ει- 
πωθεί ότι κάτι τέτοιο είναι έξω απὀ τους κανόνες και τις συ- 
γήθειές τους, ότι τιμούν την πειθώ και αποδοκιµάζουν τον 
εξαναγκασμὀ. Τότε γιατί σας πιάνει τρέλα µετους ναούς; Αν 
δεν µπορείτε να πείσετε, είναι ανάγκη να καταφεύγετε στη 
6ία; Δεν είναι ολοφάνερο ότι έτσι παραθαίνετε τους δικούς 
σας κανόνες; 

3ο. Αλλά το να μην υπάρχουν ιερά, ισχυρίζονται, εἶναι 
προς όφελος της χώρας και των ανθρώπων που την κατοι- 
κούν. Εδώ, θασιλιά, χρειάζεται να μιλήσω χωρίς περιστρο- 
φές, όµως φοβάμαι πως ὃα ενοχλήσω κάποιους ανωτέρους 
µου. Ας συνεχίσω όµως τον λόγο µου, µιας και το µόνο 
πράγμα που απαιτείται απ᾿ αυτόν εἶναι η αλήδεια. 

3. Ας µου πει κάποιος απ᾿ αυτούς τους ανθρώπους που 
παράτησαν τις λαδίδες, τα σφυριά και τ᾽ αμόνια" για να χουν 
την αξίωση να µας κάνουν διαλέξεις περί του ουρανού και των 
θασιλέων του: ποιούς ακολουφούσαν οι Ῥωμαίοι στο ξεκίνη- 
µά τους, χι από μικροί και ταπεινοί που ήσαν πρώτα, κατόρ- 
Όωσαν τα µέγιστα; Το θεό ετούτων εδώ ή τους θεούς στους 
οποίους είναι αφιερωμένοι οι ναοί χι οι θωμοί και που µέσω 
πων µάντεων, άκουγαν οι Ρωμαίοι τους ορισμούς τους για το 





1. Ομηρικός στίχος (Οδύσσεια, Γ' 431) που χρησιμοποιόταν για να 


υποδηλώσει τον απαίδευτο, τον χειρώνακτα. 


ο. ο ποπ 


ΥὙπΕΡ ΤΩΝ ΙΕΡΩΝ 





τιέπρεπε να πράξουν καιτιόχι; Κιο Αγαμέμνονας που έκα- 
νε τόσες χαι τόσες Ὀυσίες σαλπάροντας για την Τροία, δεν 
εξασφάλισε την επιστροφή του, άδοξη ή όχι, όταν η ΑΦηνά 
επινόησε τα µέσα για το σκοπό αυτό; Και πριν απ᾿ αυτόν, µ.ή- 
πως δεν ξέρουμε τι κι ο Ηρακλής ποὺ λεηλάτησε την ἴδια 
πόλη, κέρδισε την υποστήριξη των θεών προσφἐροντάς τους 
υσίες; 

1. Κι ακόµα, η λαμπρή νύκη του Μαραθώνα δεν οφείλε- 
ται τόσο στους δέκα χιλιάδες ΑΦηναίους όσο στον Ηρακλή 
χαι στον Πάνα, και η θεἰκή Σαλαμίνα, ὀχι τόσο στα τριακό- 
σια καράέια των Ελλήνων όσο στους Ἐλευσίνιους συµµά- 
Χους που ἐσπευσαν στη ναυμαχία υπό τους Ίχους των ιερών 
πους ύμνων. Θα μπορούσε κανείς ν αναφέρει αµέτρητους πο- 
λέμους που η ἐκθασή τους κρίθηκε απὀ τους Ὀεούς' και, µα 
πο Δία, και εποχές ειρήνης και ησυχίας. 

33, Και το σημαντικότερο: εκείνοι ποι) περισσότερο απ᾿ 
όλους φαίνονται να καταδρονούν τους Φεούς, χωρίς να το 
θέλουν, τους έχουν τιμήσει. Ποιοί είναι αυτοί, Μα ακριθώς 
εκείνοι που δεν τόλμησαν να απαγορέψουν τις Ὀυσίες στη 
Ῥώμῃ. Ἐι όμως, αν γενικά οι 9υσίες εἶναι µια ανοησία, γιατί 
δεν απαγορεύτηκε αυτή η ανοησία; Αν είναι και 6λαθερές, 
ένας λόγος παραπάνω. Αν όµως στις Ὀυσίες που γίνονται ε- 
χεί θασίζεται η σταθερότητα της αυτοκρατορίας, τότε ὃα 
πρέπει να θεωρήσουμε ότι παντού οι θυσίες εἶναι προς ὀφελός 
µας, και ότι πρέπει να προσφέρουμε στους θεούς της Ρώμης 


ΥΠΕΡ ΤΩΝ ΙΕΡΩΝ 





τις μεγαλύτερες τιµές χαι μικρότερες στους θεούς της υπαί- 
Όρου ή και των ἄλλων πόλεων ακόµα χι αυτό, ὃα το δεχό- 
ταν οποιοσδήποτε λογικός άνβρωπος. 

4. Σ’ ένα στρατό δεν είναι ίση Ἡ συνεισφορά όλων, όµως 
πάνω στη µάχη ο καθένας απ᾿ τη μεριά του όλο και κάτι 
προσφερει. Κάτι παρόμοιο συµθαΐνει καιµε τους κωπηλάτες: 
δεν έχουν όλων τα χέρια την ἴδια δύναμη, όµως χι αυτός που 
υστερεί σε δύναµ.η κάπως συντελεί. Κι απὀ τους θεούς, ἆλ- 
λος ενισχύει τη δύναμη της Ῥώμιῃς, άλλος είναι σωτήρας 
µιας πόλης που θρίσκεται υπό την εξουσία της, κάποιος ἀλ- 
λος προστατεύει έναν αγρό και φροντίζει για την ευημερία 
που. Ας υπάρχουν, τότε, ναοί παντού, αλλιώς ας το 0μολο- 
γήσουν αυτοί (οι αξιωματούχοι) ότι είναι δυσμενής η στάση 
σου απέναντι στη Ρώμη, αφού της επιτρέπεις να κάνει πράγ- 
µατα που ὃα την ζημιώσουν. 

35. Και δεν διατηρήθηκαν οι δυσίες μοναχά στη Ρώμή', 
αλλά και στην µεγάλη πόλη του Σέραπη, την Αλεξάνδρεια, 
που χάρη στο πλήθος των καραθιών της οι σοδειές της Αι- 
Ὑύπτου γίνονται κοινή περιουσία όλων των ανθρώπων. Κι η 
σοδειά της Αιγύπτου είναι έργο του Νείλου και προς τιμήν 
που Νείλου γίνονται γιορτές όπου τον προτρέπουν να πληµ- 
μυρίσει τα χωράφια! κι αν δεν διοργανωφούν οι γιορτές στην 
εποχή που πρέπει χι απ᾿ αυτούς που πρέπει, ο Νείλος δεν 
πρόκειται να πλημμυρίσει. Έχω την αἰσθηση ότι, ξέροντάς 
το αυτό εκείνοι που ὃα Ἄελαν ακόµα και τις γιορτές να απα- 


ΥΠΕΡ ΤΩΝ ΙΕΡΩΝ 





Ὑορέψουν, δεν τις απαγορεύουν, παρά επιτρέπουν να γίνονται 
σύμφωνα µε τα παλιά έθιμα οι γιορτές προς τιμήν του ποτα- 
μού, που του ανταποδίδουν τις ευεργεσίες. 

36, Τι θα γίνει, λοιπόν, Επειδή δεν υπάρχουν παντού, σε 
χάδε αγρὀ, ποτάμια σαν τον Νείλο να ευεργετούν τη γη, δεν 
Θα πρέπει να υπάρχουν ούτε ναοί, και Όα πρέπει να παθαίνουν 
οι ναοί ό,τι αποφασίσουν ετούτοι οι ευγενείς; Με χαρά Ώα 
τους έθετα το ερώτημα: ὃα τολμήσουν να ϐγουν µπροστά να 
πουν ότι πρέπει να πάψουν οι γιορτές του Νείλου και να µη 
μετέχει η γη, να µη σπέρνεται, να µη Φερίζεται, να µη θγά- 
ἕει στάρι κι οὖτε να μεταφέρονται τα προϊόντα της παντού σ᾿ 
όλο τον κόσµο, όπως τώρα; Αν υπ᾿ αυτές τις συνθήκες δεν 
ανοίγουν το στόμα τους, µε τη σιωπή τους αναιρούν τους 
ισχυρισμούς τους. Γιατί όποιος δεν λέει ότι ο Νείλος πρέπει 
να στερηθεί τις τιµές που του αποδίδονται, συμφωνεί ότι οι 
τιµές προς τους ναούς εἶναι προς όφελος των ανθρώπων. 

17. Όταν λοιπόν επικαλούνται τον ιερόσυλο, -αϕήνω κα- 
τά µέρος το ὁτι εκείνος δεν εμπόδισε τις 9υσίες-, τους ρωτώ, 
ποιός άλλος τιωρήφηκε τόσο 6αριά για τη στάση του απέ- 


γαντι στις περιουσίες των ναών, είτε χάνοντας ο ίδιος καχό᾽ 





2. Υπονοεί τα ουκογενειακά εγκλήματα του Μ. Κωνσταντίνου: τη θανάτωση 
με θασανιστήρια της γυναύχας του Φαύστας και τη δολοφονία του γιου του Κρί- 
σπου. 


ὙπΕΡ ΤΩΝ ΙΕΡΩΝ 





στον εαυτό του είτε υποφέροντας ακόµα χαι µετά το θάνα- 
τό του, που οι ἀνθρωποι της οικογένειάς του επιτεθήκαν οέ- 
γας στον άλλο και δεν απύµεινε κανένας; Κι όµως ὁα ταν 
πολύ καλύτερο γι’ αυτόν, να ἐρεθούν στην εξουσία οι απὀγο- 
νοίτου παρά να μεγαλώσειμε καινούρια οικοδομύµατα Ἡ πό- 
ληπου χει πάρει τ᾽ ὀνομά του, τη στιγµή που όλοι οι ἄνδρω- 
ποι «εκτός απὀ κείνους που ζουν µέσα σε χυδαίες απολαύ- 
σεις- καταριούνται την ευημερία που οιίδιοι της παρέχουν µέ- 
γοντας φτωχοί. 

38. Κιόταν µετά απ᾿ αυτόν μιλούν για τον γιο του και την 
καταστροφή που προκάλεσε στους ναούς -παρ) ότι δεν ἦταν 
λιγότερο κοπιαστική η κατεδάφιση απ᾿ ό,τι η οικοδόµησή 
τους' τόσο ήταν δύσκολο να αποκολλήσουν τη µια απὀ την 
άλλη τις πέτρες που ᾿χαν σφιχτοδεθεί μεταξύ τους- όταν 
λοιπόν μιλούν γι αυτά, εγώ προσθέτω χι απὀ πάνω ὀτιεκεί- 
γος πρόσφερε τους ναούς σα δώρα στους αὐλικούς του, ὃαρ- 
ρείς και χάριζε κανένα άλογο ἡ δούλο ή σκυλί ή κύπελο χρυ- 
σὀ' όµως τα δώρα αυτά ήταν μοιραία και γί αυτούς που τα 
χάρισαν και γί αυτούς που τα πτραν. Έζησε όλη του τη ζω- 
ἥμες στὀ φόβο, τρέµοντας τους Πέρσες: όπως τα παιδιά φο- 
θούνται τον μπαμπούλα, αυτός φοβόταν κάθε άνοιξη την ε- 
πίθεση που δα δεχόταν. Αυτοί είτε πέθαναν δυστυχισµένοι 
χωρίς παιδιά και διαθήκη είτε θα ἦταν καλύτερα να µ.ην εἰ- 
χαν καδθόλου παιδιά. 

39. Μέσα σε τέτοια ατιµία, µέσα σε τέτοιο μεταξύ τους 


ὙπΕΡ ΤΩΝ ΙΕΡΩΝ 





πόλεμο ζουν τα παιδιά τους τριγυρνώντας ανάμεσα στοὺς χί- 
Όνες των ναών και αυτοί οι ναοί εἶναι, νομίζω, η αιτία γι’ αυ- 
τή τους την κατάσταση. Τέτοια υλικά µέσα ευημερίας παρέ- 
δωσαν στα παιδιά τους αυτοί οι φιλοχρήµατοι. Και τώρα οι 
άνθρωποι που οι αρρώστιες τους χρειάζονται το χέριτου Α- 
σκληπιού, οδηγούνται στην Κιλυία,' όµως στέλνονται πίσω 
ἀπραγοι εξαιτίας των προσθολών ποὺ υπέφερε αυτός ο τόπος. 
Πώς είναι, λοιπόν, δυνατόν να µην αποχωρούν ϐλαστημώ- 
γτας τον υπεύθυνο γύ αυτά; 

4ο. Τέτοια πρέπει να εἶναι η ζωή του θασιλιά, ώστε ακὀ- 
µη καιµετά φάνατον να τον μγημονεύουν µε επαίνους’ και τέ- 
τοιος θασιλιάς Ξέρουμε πως ταν ο διάδοχός του στο Φρόνο” 
που Όα κατατρόπωνε τους Πέρσες, αν η προδοσία δεν εµπό- 
διζε τα σχέδιά του’ σπουδαίος όµως εἶναι ακόμη και στο δά- 
νατό του. Γιατί πέθανε µε δόλο, όπως ο Αχιλλέας, όµιως δο- 
ξάζεται ὀπως εκείνος, για τα έργα που έχανε πριν πεθάνει. 

4τ. Και αυτή είναι η ανταμοιβή του απ᾿ τους θεούς στους 
οποίους απέδωσε ναούς, τιµές, τεμένη, 6ωμούς και Ὠυσίες. 
Απ αυτούς ἐµαῦε ότι επρόκειτο να πεθάνει µόλις Όα ταπεί- 





1. Οι εκκλησιαστικοί συγγραφείς Ἐνσέθιος και Σωζωμενός αναφέρουν ότι 0 
Ὑιός-ὑεραπευτήριο του Ασκληπιού στην Κιλικία καταστράφηκε επἰ Μ. Κων- 
σταντίνου και ξαναχτίστηκε επί Ἰουλιανού. Όπως γράφει στην Αυτοθογραῤία 
του ο Λιβάνιος, νοσηλεύτηκε και ο ίδιος εκεί, το 3θΤ. 

2. Ο Ιουλιανός. 


ὙΠΕΡ ΤΩΝ ΙΕΡΩΝ 





νωνε την περηφάνεια των Περσών καιµε τη ζωή του εξαγό- 
ῥασε τη δόξα του, αφού κυρίεψε πολλές πόλεις, κατέστρεψε 
πολλή γη και έμαθε τους διώκτες να τρέπονται σε ῥυγή, ε- 
νώ, όπως όλοι γνωρίζουμε, σκόπευε να δεχτεί πρεσθεία που 
Θα διαµ-ήνυε την υποταγή των εχθρών. Γι αυτό, λοιπόν, κα- 
λοσώρισε µε χαρά το τραύμα χαι ευχαριστιόταν να το θλέ- 
πει, και χωρίς να δαχκρύζει ο ἴδιος, κατηγορούσε αυτούς που 
ἐκλαιγαν επειδή δεν πίστευαν ότι το τραύμα του ἦταν πολύ 
καλύτερο απ᾿ τα γγρατειά. Καιοι πολλές πρεσθείες των εχ- 
ρών απὀ την εποχή του καιµετά οὐείλονται σ᾿ αυτόν, όπως 
χαι το ότι οι Αχαιμενίδες προτίμησαν τις διαπραγματεύσεις 
και όχι τον πόλεμο, οφείλεται στο δέος που τους προκάλεσε. 
Αυτός ήταν που αποκατέστησε τους ναούς για τους θεούς, 
αυτός που έκανε έργα αξέχαστα, αξέχαστος και ο ἴδιος. 

42. Εγώ περίμενα ο προκάτοχός του να γκρεμµίσει, να κα- 
ταστρέψει και να κάψει τους ναούς του εχὑρού -μιας και εἰ- 
χε διωεηρύξει την καταφρόνια του προς τους θεούς-, αν χαι 
θα ἦταν καλύτερα να λυπηδεί τους ναούς και την περιουσία 
των εχθρών περίµενα όµως άξια να υπερασπιστεί τους ὃδι- 
χούς µας ναούς που φτιάχτηκαν µε πολύ κόπο, χρόνο, µε 
πολλή δουλειά και πολλά χρήματα. Γιατί, αν µε κάθε τρό- 
πο πρέπει να προστατεύουµε τις πόλεις µας, αν οι πόλεις µας 
Χρωστούν τη λαμπρή τους Φήμιη περισσότερο στους ναούς 
χαιαν αυτοί οι ναοί εἶναι, µετά την αἴγλη των ανακτόρων, το 
κυριότερο Φέλγητρό τους, πρέπει να τους ὁροντίζουμε και με 


ὙΠΕΡ ΤΩΝ ΤΕΡΩΝ 





ζήλο να τους διατηρούµε στο σώµα των πόλεων. Όπως και 
να χει, εἶναι ουιοδοµΊματα, ακόµη κι αν δεν χρησιμοποιού- 
νται ως ναοί. Ἡ Φορολογία απαιτεί, νομίζω, φοροεισπράκτο- 
Ρες: αφήστε, λοιπόν, τον ναό να υπάρχει (ως χώρος συγκέν- 
τρωσης εισφορών), και µην τον καταστρέφετε. Ας µην θεω- 
βούµε πως εἶναι έγκλημα να κόθει κανείς το χέρι ενός αν- 
δρώπου, ενώ είναι ανεκτό να θγάζει τα µάτια των πόλεων. 
Οὗύτε να ὁρηνούμε για την ερείπωση που προκαλούν οι σει- 
σµοί, όταν τις καταστροφές που ὃα προκαλούσε ένας σει- 
σµός τις χάνουμε εμείς οι ἴδιοι. 

4. Όι ναοί, όπως και άλλα πράγματα, είναι περιουσία 
των θασιλιάδων. Σκέψου, όµως, αν εἶναι συνετοί, όσοι απὀ 
μόνοι τους αφανίζουν αυτό που τους ανήκει. Αυτός ποι πε- 
τάει τα λεφτά του στη Ἀάλασσα, έχει χάσει τα λογυιά του’ 
αν έγας καπετάνιος κόψει το παλαμάρι που συγκρατεί το 
χαράθι ἡ διατάξει σ’ ένα ναύτη να πετάξει το χουπί του στη 
θάλασσα, Όα τον περάσουν για άρρωστο. Αν τώρα ένας ἁρ- 
χοντας θλάψει έστω και ελάχιστα µια πόλη, θεωρείται µε- 
γάλος ευεργέτης της; Γιατί πρέπει να καταστρέφει κάτι που 
είναι δυνατό να αλλάξει τη χρήση του; Μα δεν είναι εξευτε- 
λιστικό για ένα στρατό να πολεμά να γχρεμίσει τα ἴδια του 
τα τείχη και ο υπεύθυνος στρατηγός να τον διατάζει να στρα- 
φεί ενάντια σε πανύψηλα οικοδομήματα, που ανεγέρθηκαν 
πριν απὀ πολύ καιρό µε µεγάλο ζήλο και που η αποπεράτω- 
σή τους ήταν γιορτή για τους τότε θασιλιάδες; 


ὙπΠπΕΡ ΤΩΝ ΙΤΕΡΩΝ 





ἡ. Καιας µην σκεφτεί κανείς πως αυτή εἶναι µια κατη- 
γορία εναντίον σου, θασιλιά. Στα σύνορα µε την Περσία 6ρί- 
σχεται κατεδαφισµένος ένας ναός που ὁμοιός του δεν υπήρ- 
χε, αν πρίνουµε απ᾿ όλους όσους τον είδαν. Τόσο µεγάλο τον 
είχαν χτίσει, µε πέτρες τεράστιες, που κάλυπτε τόση γη ὁ- 
ση και η πόλη. Μέσα στο φόθο του πολέμου, ήταν τουλάγχι- 
στον αρκετό για τοὺς κατοϊχκους ὀτιαν οιεχὃροί κυρίευαν την 
πόλη, δεν ὃα ἔπαιρναν τίποτα περισσότερο, αφού δεν θα µπο- 
ρούσαν να καταλάβουν το ναό εξαιτίας ενός ισχυρού περιθό- 
λου που αντιστάθηκε σε κάθε πολεμική μηχανή. Επιπλέ- 
ον, ανεβαίνοντας στη στέγη του μπορούσε κανείς να παρατη- 
ρεί ένα µεγάλο µέρος της εχὃρυκής χώρας, πράγµα που εἰ- 
ναι σπουδαίο πλεονέκτημα για τοὺς εµπόλεµους. Άκουσα 
μάλιστα κάποιους να µαλώνουν για το ποιος ναός έκανε το 
µεγαλύτερο θαύμα, αυτός που δεν υπάρχει πια ἡ ο ναός του 
Σέραπι πὸυ εύχομαι να µην πάδει κι αυτός τα ἴδια. 

45. Αλλά αυτός ο καταπληκτικός ναός, -ας µη πω για 
τα κρυφά θέλγητρα της οροφής του και τα σιδερένια αγάλ- 
µατα που έχουν χαθεί στο σκοτάδι, µακριά απ᾿ το φως του 
ἥλιου- αυτός ο γαός χάθηκε χαι πάει, προς λύπη αυτών που 
τον εἶδαν και προς ανακούφιση αυτών που δεν τον είδαν, για- 
τί σ᾿ αυτές τις περιπτώσεις εἶναι άλλο πράγμα να θλέπεις κι 
άλλο να ακούς. Πράγματι, αυτοί που δεν τον εἶδαν δοκίµα- 
σαν χαι τα δύο αισθήματα: λύπη για το Υκρέμισμά του και 
ανακούφιση για το ότι δεν τον είχαν δει. 


ΥΠΕΡ ΤΩΝ ΙΤΕΡΩΝ 





46. Όμως αν κάποιος εξετάσει το πράγµα προσεκτικά, 
δεν ευθύνεσαι εσύ γι’ αυτό αλλά ο άνθρωπος που σε παρα- 
πλάνησε,' ένας αχρείος, µισητός στους Ὀεούς, δειλός και Φι- 
λοχρήματος και πληγή για την γη που τον δέχθηκε όταν 
γεννήθηκε. Ένας άνθρωπος που επωφελήθηκε απ᾿ το πα- 
άλογο φέρσιμο της τύχης, έκανε κατάχρηση της τύχης 
που, υποδουλώθηκε στη γυναίκα του και της έκανε όλα τα 
χατήρια κι ἧταν η γυναίκα του το παν γί αὐτόν, Κι εκείνη 
πάλι εἰχε ανάγκη να υπακούει στο κάθε τι τους ανθρώπους 
που δίνουν τέτοιες διαταγές και που αποδεικνύουν την αρετή 
τους µε το να ζουν ντυµένοι στα πένθιµα και ακόµη περισ- 
σότερο µε το να φοράνε ρούχα απὀ τσουθάλια.᾽ 

47. Τέτοια κλίκα σε εξαπάτησε, σε ξεγέλασε, σε παρέσυ- 
ρε και σε παραπλάνησε. Μα εδώ ακόµα και Φεοί έχουν εξα- 
πατηδεί πολλές φορές, όπως μαθαίνουμε απὀ τα παιδιά των 
θεών {σ.τµ.: τους ποιητές). Εξαπολύοντας λοιπόν κατηγο- 
ρίες ότι οι άλλοι δήδεν Φυσιάζουν σφάγια, τὀσο χοντά τους 
που ο καπνός μπαίνει στα ρουφούνια τους, ότι τους απειλούν, 
ότι τους προκαλούν µε χάδε τρόπο, ότι κομπάζουν πιστεύ- 
Όντας πως τίποτα πιο δυνατό δεν µπορεί να τοὺς εμποδίσει’ 
µε τέτοια μυθεύματα, τέτοια τεχνάσματα και τέτοιες επινο- 





1. Ο Λιβάνιος αναφέρεται στον έπαρχο Κυνήγιο. 
2. Ἐννοεί τους μοναχούς. 


ΥΠΕΡ ΤΩΝ ΙΕΡΩΝ 





Ἠμένες ιστορίες, υκανές να προκαλέσουν το θυμό του, εξώδη- 
σαν τον πιο πράο απὀ τους θασιλιάδες να συμπεριφερῦεί µε 
τρόπο που δεν αρμόζει στον χαρακτήρα του, αφού ό,τι πραγ- 
µατυιά τον διακρίνει είναι η φιλανθρωπία, η συμπόνια, ο οἵ- 
Χπος, Ἡ πραότητα, η επιείκεια και η θέληση να σώζει παρά 
να καταστρέφει. Όμως παρ᾽ ὀτιυπήρξαν κι εκείνοι που µίλη- 
σαν δυιαιότερα, ότι δηλαδή αν όντως συνέβαινε τέτοιο πράγ- 
μα, έπρεπε να επιθληδεί τιμωρία ώστε να προληθθεί η επα- 
νάληψή του, αυτός (ο Κυνήγιος), θεωρώντας αναγκαίο να 
κερδίσει έστω και µια πύρρειο νύκη, νΏεησε µε κάθε µέσο. 

48. Δεν έπρεπε να ϐάλει τις προσωπικές του απολαύσεις 
πάνω απ᾿ τα συμφέροντά σου οὖτε να κοιτά πώς ὃα αποκτή- 
σει επιρροή σ᾿ αυτούς που λαδραία εγκαταλείπουν τη γεωρ- 
γία' και ισχυρίζονται πως συνομιλούν στα θουνά µε το δη- 
µιουργό του σύμπαντος' αντίθετα, έπρεπε να φροντίζει πώς 
δθασιλεία σου ὃα φανεί και ευγενωκή και αξιέπαινη σε όλους 
τους ανθρώπους. Όμως όταν πρὀχειται για υλυιές απολαθές 
Χαι για να σου αδειάσουν τα ταμεία, μαζεύονται γύρω σου 
ένα σωρό Φίλοι και επιτήδειοι και η θασιλεία σου σημαίνει πιο 
πολλά γύ αυτούς απ᾿ ό,τι οι ίδιες οι ζωές τους' µα σαν έρθει 
Ἠ ώρα να συγκληθεί συμθούλιο όπου χρειάζεται να σου δεί- 





1. Ο Λιέάνιος υπήρξε ο πρώτος που κατήγγεῖλε τους μοναχούς ὡς φυγόπο- 


νους και κοινωνικά παράσιτα. 


ὙπΕΡ ΤΩΝ ΙΕΡΩΝ 





ἔουν την εὐνοιά τους, Ἡ φιλία παραμερίζεται κιο καθένας χοι- 
τά να ικανοποιήσει το προσωπικό του συµΦέρον. 

4. Και αν κάποιος έρθει και τους ρωτήσει γιατί τα έκα- 
ναν αυτά, αρνούνται χάδε ευθύνη και απαντούν ότι έχουν ε- 
νεργήσει σύµφωνα µε τις διαταγές του θασιλιά και ότι εκεί- 
γος οφείλει να απολογηθεί τέτοια λένε. Αυτοί οφείλουν να 
μιλήσουν, αυτοί που δεν ὃα έχουν ποτέ καμιά δικαιολογία 
για τις πράξεις τους. Γιατί θέθαια ποια δυιαιολογία µπορεί να 
υπάρξει για τέτοια κακά; Αυτοί μπροστά σε άλλους αρνού- 
νται την ευθύνη γι αυτή την πράξη, όταν όµως συναντιού- 
νται κατ’ ιδίαν µαζί σου ισχυρίζονται πως καμιά άλλη πρά- 
ξη δεν εωεργέτησε τόσο πολύ τον οίκο σου. Μακάρι αυτοί που 
σε ανέδειξαν αρχηγό σε στεριά και Δάλασσα να απαλλάζουν 
τον οἴκο σου απ᾿ αυτούς. Μεγαλύτερη προσφορά δεν Φα µπο- 
βούσες να δεχτείς' γιατί οι υποτιθέµενοι φίλοι και προστάτες 
σου, µε τα Κακοπροαίρετα λόγια τους, εκμεταλλευόμενοι την 
εμπιστοσύνη σου για να σε θλάψουν, δεν δυσχολεύτηκαν να 
σου κάνουν ζημιά. 

5ο, Αλλά θα τους εξετάσω για να αποδείξω την ενοχή 
τους σ᾿ αυτά που μόλις ανέφερα. Πείτε µου: ποιος ο λόγος 
που γχρεμίσατε αυτό το µεγάλο ναό; Ἐπειδή έτσι αποφάσισε 
0 ἑασιλιάς; Καλώς. Οπότε, οι καταστροφείς δεν έκαναν χα- 
νένα αδίκημα αφού έπραξαν σύµφωνα µε τη θέληση του θα- 
σιλιά. Έπσι, όποιος έχει πράξει τα αντίθετα απ᾿ αυτά που δι- 
ατάζει οθασιλιάς, δεν κάνει αδύτημα; Ε., λοιπόν, σ᾿ αυτή την 


ΥΠΕΡ ΤΩΝ ΙΕΡΩΝ 





κατηγορία ανῄκετε εσείς, αφού για τα όσα κάνατε δεν ισχύει 
Ἡ παραπάνω δικαιολογία. 

5. Για πείτε µου, γιατί ο ναός της Τύχης στέκεται σώος 
χαι αθλαθής καθώς και αυτός του Δία, της Αδδηνάς και του 
Διόνυσου; Μήπως επειδή θέλατε να παραμείνουν αυτοί, Ὁ- 
χυ αλλά επειδή κανείς δεν σας έδωσε την εξουσία να ενεργή- 
σετε εναντίον τους. Ἐίχατε πάρει μήπως την εξουσία για ε- 
χείνους ποι καταστρέψατε; Όχι Γιατί, λοιπόν, δεν πρέπει να 
τιωρήηδείτε; Πώς αποκαλείτε τις πράξεις σας ως επιθολή 
τιμωρίας όταν τα θύματα δεν έχουν κάνει τίποτα που να επι- 
δέχεται κατηγορία; 

51. Θα μπορούσες, εσύ θασιλιά, να εκδώσεις ένα διάταγ- 
μα: «Κανένας απ᾿ τους υπηκόους µου να µην πιστεύει στους 
θεούς οὖτε να τους τιµά ούτε γα τους ζητά ευλογία για τον 
εαυτό του ἧ τα παιδιά του παρά µόνο σιωπηλά και κρυφά. Ὁ- 
λοι να τιμούν το θεό που λατρεύω εγώ, να παίρνουν µέρος 
στις τελετές προς τιμήν του, να προσεύχονται σ᾿ αυτόν και να 
σκύβουν το κεφάλι κάτω απ’ το χέρι του επισκόπου. Κι ὁ- 
ποιος δεν υπακούει να Δανατώγεται οπωσδήποτε» 

52. Θα ήταν εύκολο για σένα να εκδώσεις ένα τέτοιο διά- 
ταγµα, αλλά θέδαια αρνήφηκες να το κάνεις και δεν επέθα- 
λες τέτοιο ζυγό στις συνειδήσεις των ανδρώπων. Θεωρείς 
αυτή τη 9ρησκεία καλύτερη απ᾿ την άλλη, όµως κι η άλλη 
δεν εἶναι θέδαια ασεδής ούτε αιτία για δύιατη τιμωρία. Οὐτε 
βέδαια απέκλεισες τους πιστούς της απ᾿ τα αξιώματα, αλλά 


ΥπΕΡ ΤΩΝ ΙΕΡΩΝ 





και τους έδωσες εξουσίες και συνέφαγες μαζέτους και συχνά 
μάλιστα ηπιες στην υγειά τους χι ακόμα και τώρα συνανα- 
στρέφεσαι µε κάποιους, ἔχοντας την πεποίθηση πως εξυπη- 
ρετεί τα συμφέροντα της ἑασιλείας ένας άνδρωπος που ορχί- 
ἕεται στους θεούς µπροστά σε άλλους χαισε σένα. Δεν αγα- 
γαχτείς οὖτε Ῥεωρείς αυτούς τους όρκους σαν προσθολή απέ- 
ναντί σου οὖτε Φεωρείς απαραίτητα κακόν άνθρωπο κάποιον 
που εναποθέτει τις μεγαλύτερες ελπίδες του στους θεούς. 

τι. Ἐσύ λοιπόν δεν µας καταδιώχεις, ακριβώς όπως εκεί- 
γος! που καταδίωξε τους Πέρσες µε τα όπλα δεν δίωξε όσους 
υπηκόους του εἴχαν αντίθετες αντιλήψεις απὀ τις δυιές του. 
Τότε, γιατί µας καταδιώκουν αυτοί οι ἀνδρωπου Με ποιο δι- 
καΐωμα κάνουν επιδρομές; Πώς απλώνουν οργισµένοι το χέ- 
ρι πάνω σε ξένα κτήματα; Πώς μπορούν να καταστρέφουν 
χαιν᾿ αρπάζουν, και σ᾿ όλα αυτά να προσθέτουν την ύδρημε 
πο να καμαρώνουν γι αυτές τους τις πράξεις; 

5ο, Βασιλιά, αν εσύ επαινείς και διατάζεις τέτοιες πράξεις, 
εμείς ὃα τις ανεχτούµε, όχι χωρίς λύπη, αλλά 9α δείξουμε 
πως ξέρουμε να υπακεύµε. Αν όµως οι άνθρωποι αυτοί, χω: 
ρίς δυκή σου άδεια, στραφούν ενάντια σε ό,τι έχει γλυτώσει 
µέχρι τώρα ἡ σε ὁντι θιαστυκά αποκαταστάθηκε, να ξέρεις 





1. Ο Ιουλιανός. 


ὙπΠπΕΡ ΤΩΝ ΙΤΕΡΩΝ 





πως οι χτηµατίες ὃα υπερασπιστούν και τους εαυτούς τους 
και το νόµο. 


ΠΡΩΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ 





μου ουσ ο α-ᾗ 
μεγαλύτερος ρήτορας καὶ σοφιστής του αιώνα του (4ος µ. Χ.) 
το «σταθερό πρότυπο ύφους για όλους τους μεταγενέστερους 
ποπ ουσ π οσα 
των», δάσκαλος ο ίδιος του Μεγ. Βασιλείου, του ]ω. Χρυσοστό- 
μου αλλά και του Ιουλιανού. Το τεράστιο σε όγκο έργο του α- 
ποτελεί µιαν από τις σημαντικότερες ιοτορικές πηγές της Ύ- 
στερης Αρχαιότητας, 

Ὁ ο ο ο πώ απο οπςἩ 
Μεσαίωνα, ο Λιβάνιος όρθωσε το ανάστηµά του για νὰ υπερα- 
σπιστεί τον Ελληνικό Πολιτισμό και ήρδε σε ούγκρουση µε τον 
µισαλλόδοξο σκοταδισµό των πιοτών του χριστιανικού δόγµα- 
τος ,,, 

Στην Ελλάδα, το όνοµα και το έργο του παραμένουν εδώ και 
αιώνες στην αφάνεια και η «επίσημη; φιλολογία τον αγνοείοκαν- 
δαλωδώς. 





«ΕΚΔΟΣΕΙΣ θύραθεν
Internet Archive Audio

Featured

Top

Images

Featured

Top

Software

Featured

Top

Texts

Featured

Top

Video

Featured

Top

Mobile Apps

Browser Extensions

Archive-It Subscription

Save Page Now

Full text of "ΥΠΕΡ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΝΑΩΝ By ΛΙΒΑΝΙΟΣ"

See other formats
